बागलुङ। नेपालमा पहिलो पटक हरित हाइड्रोजन ग्यासलाई खाना पकाउने इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्ने परीक्षण सफल भएको छ। बागलुङको बडिगाड गाउँपालिका–२ स्थित गिरङ्दीखोला लघु जलविद्युत् आयोजनाबाट उत्पादन भएको अतिरिक्त विद्युत् प्रयोग गरी पानीबाट हाइड्रोजन ग्यास उत्पादन गरिएको हो।
परियोजनाअन्तर्गत उत्पादन गरिएको हाइड्रोजन ग्यास सिलिन्डरमा भरी विशेष चुल्होमार्फत खाना पकाउने परीक्षण गरिएको थियो। परीक्षण सफल भएपछि नेपालमा एलपी ग्यासको विकल्पका रूपमा हरित हाइड्रोजन प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना देखिएको छ।
परियोजना करिब तीन वर्षअघि पाइलट परीक्षणका रूपमा सुरु गरिएको थियो। उपलब्ध विवरणअनुसार परियोजनाका लागि करिब एक करोड रुपैयाँ बराबरको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग प्राप्त भएको थियो। यसअन्तर्गत हाइड्रोजन उत्पादन उपकरण, सिलिन्डर परीक्षण, सुरक्षा प्रणाली तथा स्थानीय लघु जलविद्युत् पूर्वाधार सुधारमा खर्च गरिएको थियो।
परियोजनाले हालसम्म आठ वटा हाइड्रोजन सिलिन्डर भर्न सफल भएको छ। परीक्षणका क्रममा स्थानीयस्तरमा हाइड्रोजन चुल्हो प्रयोग गरी खाना पकाइएको थियो। प्रयोगकर्ताहरूका अनुसार हाइड्रोजन ग्यासबाट खाना छिटो पाक्ने, धुवाँ नआउने र भान्सा सफा रहने अनुभव भएको छ।
ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार नेपालजस्तो जलविद्युत् सम्भावना भएको देशका लागि यो परियोजना निकै महत्वपूर्ण छ। वर्षायाममा उत्पादन हुने अतिरिक्त बिजुली खेर जाने समस्या समाधान गर्न हरित हाइड्रोजन उपयोगी हुन सक्छ। अतिरिक्त विद्युत् प्रयोग गरेर हाइड्रोजन उत्पादन गर्न सकिए त्यसलाई खाना पकाउने ग्यास, यातायात इन्धन, उद्योग तथा ऊर्जा भण्डारणमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना छ।
नेपाल अहिले खाना पकाउने एलपी ग्यासका लागि आयातमा निर्भर छ। हरित हाइड्रोजन प्रविधि व्यावसायिक रूपमा सफल भएमा एलपी ग्यास आयात घट्ने, विदेशी मुद्रा बचत हुने र स्वदेशी ऊर्जा उपयोग बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।
तर परियोजनालाई व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्न केही चुनौतीहरू पनि छन्। हाइड्रोजन अत्यन्त ज्वलनशील ग्यास भएकाले यसको उत्पादन, भण्डारण, ढुवानी र प्रयोगका लागि कडा सुरक्षा मापदण्ड आवश्यक पर्छ। अहिले प्रयोग भइरहेका सिलिन्डरहरू भारी र महँगा भएकाले घरायसी प्रयोगका लागि हलुका, सुरक्षित र किफायती विकल्प विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।
त्यस्तै, हरित हाइड्रोजनसम्बन्धी स्पष्ट सरकारी नीति, कानुनी संरचना, परीक्षण प्रयोगशाला, प्राविधिक जनशक्ति र लगानी वातावरण आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्।
बागलुङको यो परियोजनाले साना लघु जलविद्युत् आयोजनाबाट पनि आधुनिक स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। विज्ञहरूका अनुसार यस्तै मोडेल नेपालका अन्य पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा पनि विस्तार गर्न सकिन्छ।
बागलुङबाट सुरु भएको यो प्रयास सफलतापूर्वक विस्तार हुन सके नेपालले भविष्यमा खाना पकाउने ग्यासदेखि यातायात, उद्योग र ऊर्जा भण्डारणसम्म हरित हाइड्रोजन प्रयोग गर्ने बाटो खोल्न सक्छ। यसले नेपालको ऊर्जा आत्मनिर्भरता, आयात प्रतिस्थापन र हरित अर्थतन्त्र निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
