सस्तो डिलमा कसले कति लगानी गर्‍यो? डोल्मादेखि आईएमई र एनआईबीएल एससम्मको कथा

काठमाडौं । सस्तो डिलको सञ्चालन रोकिएपछि सबैभन्दा चासोको प्रश्नमध्ये एक हो—यो नेपाली अनलाइन व्यापार कम्पनीमा आखिर कसले कति पैसा लगाएको थियो?

सार्वजनिक कागजात हेर्दा सस्तो डिलमा धेरै चर्चित संस्थागत लगानीकर्ता जोडिएका थिए। तर सबैले लगाएको रकम सार्वजनिक छैन। त्यसैले उपलब्ध प्रमाण भएका रकम र केवल लगानीकर्ता भएको पुष्टि भएका नामलाई छुट्टाछुट्टै हेर्नुपर्छ।

टेलिभेन्चर्स: पहिलो बाह्य लगानीकर्ता

डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डको २०२२ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार टेलिभेन्चर्स सन् २०१६ मा सस्तो डिलमा जोडिएको पहिलो बाह्य लगानीकर्ता थियो। प्रारम्भिक चरणमा प्रविधिमुखी कम्पनीलाई बाह्य पूँजी आवश्यक भइरहेका बेला यो लगानीले सस्तो डिललाई संस्थागत लगानीको बाटो खोलिदिएको थियो।

टेलिभेन्चर्सले कति रकम लगानी गर्‍यो भन्ने स्पष्ट आधिकारिक रकम उपलब्ध सार्वजनिक कागजातमा भेटिँदैन। त्यसैले अनुमानित रकमलाई तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

डोल्मा इम्प्याक्ट फन्ड: सबैभन्दा स्पष्ट रकम

सस्तो डिलका लगानीकर्तामध्ये रकम सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्ने संस्था डोल्मा इम्प्याक्ट फन्ड हो। यसको २०२२ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार डोल्माले सन् २०१८ मा सुरुमा ५ लाख अमेरिकी डलर लगानी गरेको थियो। त्यसपछि विभिन्न चरणमा थप लगानी गर्दै कुल रकम २६ लाख ७० हजार अमेरिकी डलर पुगेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

डोल्माको २०२४ को प्रतिवेदनले पनि सस्तो डिलमा आफ्नो लगानी करिब २७ लाख अमेरिकी डलर रहेको र कम्पनीको सञ्चालन रोकिएपछि आफ्नो सेयर आईएमई समूह तथा संस्थापक पक्षतर्फ हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया अघि बढेको उल्लेख गरेको छ।

आईएमई समूह: रकम नखुलेको लगानी, पछि बहुमत स्वामित्व

आईएमई समूह सस्तो डिलमा पछिल्लो चरणको महत्वपूर्ण नेपाली संस्थागत लगानीकर्ता बन्यो। सन् २०२१ मा लगानी घोषणा हुँदा रकम सार्वजनिक गरिएको थिएन। लगानीसम्बन्धी सार्वजनिक विवरणमा आईएमईले आफ्नो भुक्तानी, वित्तीय सेवा, उपभोक्ता वस्तु, यातायात र वितरण सञ्जालसँग सस्तो डिललाई जोडेर सहकार्य गर्न सकिने सम्भावना देखाएको थियो।

सन् २०२४ मा न्यू बिजनेस एजले प्रकाशित गरेको विवरणअनुसार आईएमई समूहले डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डबाट थप सेयर लिएर सस्तो डिलमा बहुमत स्वामित्व प्राप्त गरेको थियो। उक्त सेयर खरिदको मूल्य सार्वजनिक गरिएको छैन। त्यसैले आईएमईले कुल कति रकम लगानी गरेको थियो भन्ने निश्चित संख्या सार्वजनिक प्रमाणबाट भन्न सकिँदैन।

आईसीटीसी समूह र रमेश कर्प

आईसीटीसी समूह र रमेश कर्पको नाम पनि सस्तो डिलका संस्थागत लगानीकर्ताका रूपमा विभिन्न कम्पनी तथा विकास साझेदारका सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। संयुक्त राष्ट्र पूँजी विकास कोषले समेत सस्तो डिलका प्रमुख लगानीकर्तामा डोल्मा, आईसीटीसी, रमेश कर्प र आईएमई समूहलाई सूचीबद्ध गरेको थियो।

तर यी दुई समूहले कति रकम लगानी गरे भन्ने स्पष्ट रकम सार्वजनिक स्रोतमा भेटिँदैन। लगानी भएको तथ्य र लगानी रकम दुवैलाई एउटै स्तरको निश्चितता दिन मिल्दैन।

एनआईबीएल एस क्यापिटल: १० लाख डलरसम्मको प्रतिबद्धता

सन् २०२२ मा एनआईबीएल एस क्यापिटल पनि सस्तो डिलमा लगानीकर्ताका रूपमा जोडिएको थियो। डोल्माको वार्षिक प्रतिवेदनले एनआईबीएल एसबाट १० लाख अमेरिकी डलरसम्म लगानी गर्ने प्रतिबद्धता आएको उल्लेख गरेको थियो।

यहाँ “१० लाख डलर लगानी भयो” र “१० लाख डलरसम्म लगानी गर्ने प्रतिबद्धता भयो” फरक कुरा हुन्। सार्वजनिक कागजातले पूरा रकम वास्तवमै एकैपटक वा पूर्ण रूपमा प्रवाह भएको स्पष्ट पुष्टि नगरेकाले यसलाई प्रतिबद्धताको सीमा भनेर बुझ्नु बढी सुरक्षित हुन्छ।

६० हजार डलर अनुदान: लगानी होइन

संयुक्त राष्ट्र पूँजी विकास कोषसँगको कार्यक्रमअन्तर्गत सस्तो डिलले ६० हजार अमेरिकी डलर अनुदान पनि पाएको डोल्माको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यो रकम हजारौं साना तथा मझौला व्यवसायलाई अनलाइन बजारमा जोड्ने उद्देश्यसँग सम्बन्धित थियो।

तर अनुदानलाई सेयर लगानीसँग जोडेर “लगानीकर्ताले दिएको पूँजी” भन्न मिल्दैन। यसले कम्पनीको कार्यक्रम सञ्चालनमा सहयोग गरेको भए पनि स्वामित्व लगानीको प्रकृति फरक हुन्छ।

कुल लगानी कति थियो?

यही प्रश्नको ठ्याक्कै उत्तर सार्वजनिक स्रोतबाट निकाल्न कठिन छ। डोल्माको २६ लाख ७० हजार डलर स्पष्ट छ। एनआईबीएल एसको १० लाख डलरसम्मको प्रतिबद्धता सार्वजनिक छ। टेलिभेन्चर्स, आईसीटीसी समूह, रमेश कर्प र आईएमई समूहको वास्तविक लगानी रकम पूर्ण रूपमा सार्वजनिक छैन।

त्यसैले यी सबै रकम अनुमान गरेर जोडेर “सस्तो डिलले यति करोड उठायो” भन्नु गलत हुन सक्छ। उपलब्ध प्रमाणले यति चाहिँ देखाउँछ—कम्पनीले नेपालका धेरै ठूला व्यावसायिक समूह तथा विदेशी प्रभाव लगानीकर्ताको विश्वास जितेको थियो, तर पूँजी जुटाउनु मात्रै दीर्घकालीन सञ्चालन सुनिश्चित गर्न पर्याप्त भएन।

लगानीकर्ताका लागि पनि पाठ

सस्तो डिलको घटनाले लगानीकर्ता र संस्थापक दुवैका लागि एउटा प्रश्न उठाउँछ: वृद्धि मापन गर्दा प्रयोगकर्ता संख्या र कारोबार मात्र हेर्ने कि नगद प्रवाह, वितरण लागत, ग्राहक टिकाउ, पुनः खरिद र अर्को चरणको पूँजी जुटाउने क्षमता पनि समान रूपमा हेर्ने?

कम्पनीको सञ्चालन रोकिएको चरणपछि आईएमईले बहुमत स्वामित्व लिएर पुनर्जीवनको सम्भावना देखाएको थियो। त्यसैले यो कथा केवल “लगानी डुब्यो” भन्ने निष्कर्ष होइन; स्वामित्व परिवर्तन, पुनर्संरचना र नेपाली अनलाइन व्यापारको जोखिमबारे अध्ययन गर्ने विषय पनि हो।

यो लेख सस्तो डिलको सञ्चालन किन रोकियो भन्ने हाम्रो विस्तृत विश्लेषणको अनुगमन सामग्री हो। स्रोत: डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डका २०२२ र २०२४ वार्षिक प्रतिवेदन, संयुक्त राष्ट्र पूँजी विकास कोष, आईएमई लगानीसम्बन्धी सार्वजनिक विवरण तथा न्यू बिजनेस एज।