करोडौं लगानीपछि पनि किन रोकियो सस्तो डिल? नेपालको अनलाइन व्यापारबाट ठूलो पाठ

काठमाडौं । नेपालमा अनलाइन किनमेलको सुरुआती पुस्ताको नाम लिँदा सस्तो डिल छुटाउन कठिन हुन्छ। सन् २०११ मा सुरु भएको यो कम्पनीले स्थानीय अनलाइन व्यापारलाई लोकप्रिय बनाउन, विक्रेतालाई डिजिटल बजारमा ल्याउन र उपभोक्तालाई घरमै सामान पुर्‍याउने संस्कृतिमा योगदान गर्‍यो। पछि कम्पनीले ठूला स्वदेशी तथा विदेशी लगानीकर्ताबाट पूँजी पनि जुटायो।

तर सन् २०२४ को सुरुआततिर सस्तो डिलको नियमित सञ्चालन रोकियो। सार्वजनिक समाचारमा करिब २०० रोजगारी प्रभावित भएको उल्लेख छ। कानुनी रूपमा कम्पनी “दिवालिया” घोषित भएको प्रमाण सार्वजनिक छैन र पछि आईएमई समूहले बहुमत स्वामित्व लिएर पुनः सञ्चालनको सम्भावना देखाएको थियो। त्यसैले यसलाई पूर्ण समाप्त कम्पनीभन्दा ठूलो लगानीपछि सञ्चालन रोकिएको नेपाली स्टार्टअपको महत्वपूर्ण अध्ययनका रूपमा हेर्नु बढी तथ्यपरक हुन्छ।

सानो कोठाबाट ठूलो अनलाइन बजारसम्म

सस्तो डिलले सुरुआतमा दैनिक छुट तथा विक्रेता खोज्ने सेवाबाट काम थालेको थियो। पछि यो पूर्ण अनलाइन बजारमा रूपान्तरण भयो। कम्पनी र लगानीकर्ताका पुराना विवरणमा एक करोडभन्दा बढी प्रयोगकर्ता, हजारौं स्थानीय विक्रेता तथा देशव्यापी वितरण सञ्जालको दाबी गरिएको थियो।

कम्पनीले भारतका फ्लिपकार्ट र मिन्त्राजस्ता प्लेटफर्मसँग पनि सहकार्य गरेको थियो। महामारीपछि अनलाइन व्यापार तीव्र रूपमा बढ्दा सस्तो डिललाई स्थानीय प्रतिस्पर्धीको बलियो नाम मानिन्थ्यो।

लगानी पनि सानो थिएन

डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डको वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार उसले सस्तो डिलमा सन् २०१८ मा सुरुमा ५ लाख अमेरिकी डलर लगानी गरेको थियो र समयक्रममा आफ्नो कुल लगानी २६ लाख ७० हजार अमेरिकी डलर पुर्‍याएको थियो। टेलिभेन्चर्स पहिलो बाह्य लगानीकर्ताका रूपमा सन् २०१६ मा जोडिएको थियो। त्यसपछि आईसीटीसी समूह, आईएमई समूह, रमेश कर्प र एनआईबीएल एस क्यापिटलजस्ता संस्थाको नाम पनि लगानीकर्ताका रूपमा सार्वजनिक भयो।

यति धेरै संस्थागत साथ हुँदाहुँदै सञ्चालन किन रोकियो? एउटै कारण छैन। उपलब्ध सार्वजनिक विवरणले कम्तीमा पाँच तहको समस्या देखाउँछन्।

१. उपभोक्ता माग अचानक कमजोर भयो

सहसंस्थापक अमुन थापाले २०२४ मा सार्वजनिक रूपमा नेपाली बजारमा उपभोग घटेको र माग कमजोर भएको बताएका थिए। महामारीको समयमा अनलाइन किनमेल तीव्र बढे पनि त्यसपछिको आर्थिक सुस्तता, घटेको खर्च क्षमता र कमजोर उपभोक्ता मागले अनलाइन व्यापारलाई पनि असर गर्‍यो।

अनलाइन बजारको लागत भने स्थिर हुँदैन। प्रविधि, कर्मचारी, गोदाम, ग्राहक सेवा, प्रचार र वितरणको खर्च निरन्तर लाग्छ। कारोबार घट्दा यस्तो संरचना टिकाउन झन् कठिन हुन्छ।

२. ढिलो डेलिभरीले ग्राहक अनुभव बिगार्‍यो

थापाले नै ग्राहक घट्नुमा समयमा सामान पुर्‍याउन नसक्नु एउटा कारण भएको स्वीकार गरेका थिए। अनलाइन व्यापारमा ग्राहकले वेबसाइट वा एपभन्दा बढी “सामान कहिले आउँछ?” भन्ने अनुभव सम्झन्छ। ढिलो डेलिभरीले पुनः खरिद घटाउँछ र ग्राहक प्रतिस्पर्धी प्लेटफर्मतर्फ जान सक्छ।

३. अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धीसँग पूँजीको असमान लडाइँ

डोल्माको पछिल्लो वार्षिक प्रतिवेदनले सस्तो डिलले ठूलो स्रोत भएको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धी—विशेषगरी दराज—सँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिनाइ भोगेको उल्लेख गर्छ। ठूलो अनलाइन बजार चलाउन प्रविधि र प्रचारमा मात्रै होइन, वितरण, छुट, विक्रेता प्रोत्साहन र ग्राहक प्राप्तिमा निरन्तर ठूलो पूँजी चाहिन्छ।

एक पटक ठूलो लगानी उठाउनु र वर्षौंसम्म लगातार विस्तार खर्च धान्न सक्नु फरक कुरा हुन्। नेपालको सानो पूँजी बजारमा पछिल्लो चरणको ठूलो लगानी जुटाउनु कठिन हुँदा यो अन्तर अझै बढ्न सक्छ।

४. वैदेशिक लगानीपछि व्यापार ढाँचामा दबाब

न्यू बिजनेस एजले प्रकाशित गरेको विस्तृत अध्ययनमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी भएका खुद्रा व्यवसायमाथिको कानुनी सीमाले सस्तो डिललाई आफ्नै मौज्दात खरिद गरेर बेच्ने ढाँचाबाट तेस्रो पक्ष विक्रेता जोड्ने बजार ढाँचातर्फ धकेलेको विश्लेषण गरिएको छ। सहसंस्थापक थापाले पनि डोल्माको लगानीले कम्पनीलाई विस्तारमा ठूलो मद्दत गरे पनि वैदेशिक लगानीसँग जोडिएका खुद्रा नियमले सञ्चालनको केही स्वतन्त्रता सीमित भएको बताएका थिए।

यो कारणलाई एक्लै “कम्पनी डुबाउने कारण” भन्न मिल्दैन, तर नियमन र व्यापार ढाँचाबीचको असंगतिले प्रतिस्पर्धी क्षमता कमजोर पार्न सक्ने उदाहरण भने हो।

५. तीव्र वृद्धि र नाफामुखी संरचना एउटै कुरा होइन

प्रयोगकर्ता संख्या, कारोबार वृद्धि, साझेदारी र लगानीका घोषणा कम्पनीको लोकप्रियता देखाउने सूचक हुन्; तर ती नाफा वा नगद प्रवाहको प्रमाण होइनन्। अनलाइन व्यापारमा प्रत्येक अर्डरबाट हुने वास्तविक आम्दानीले वितरण, फिर्ता, छुट, प्रविधि र कर्मचारी खर्च धान्छ कि धान्दैन भन्ने प्रश्न अन्ततः निर्णायक हुन्छ।

सस्तो डिलबाट स्टार्टअपले के सिक्ने?

सस्तो डिलको यात्रा नेपालका नयाँ उद्यमका लागि “लगानी पाएपछि सफलता सुनिश्चित हुन्छ” भन्ने धारणा गलत हुन सक्ने बलियो उदाहरण हो। पूँजी आवश्यक छ, तर बजार माग, ग्राहक अनुभव, नियामकीय ढाँचा, निरन्तर लगानी क्षमता र प्रति कारोबारको अर्थशास्त्र अझ महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।

त्यसैगरी कम्पनी बन्द वा रोकिएपछि मात्र समस्या देख्नेभन्दा, लगानीकर्ताले पनि वृद्धि, नगद प्रवाह, ग्राहक टिकाउ र सञ्चालन दक्षतालाई समान महत्व दिनुपर्ने देखिन्छ।

सस्तो डिलको कथा समाप्त भइसकेको छ भनेर निष्कर्ष निकाल्न हतार हुनेछ। आईएमई समूहले बहुमत स्वामित्व लिएको समाचारपछि पुनः सञ्चालनको सम्भावना व्यक्त गरिएको थियो। सस्तो डिलमा कसले कति लगानी गर्‍यो भन्ने छुट्टै विवरण यहाँ पढ्नुहोस्। तर यसको पहिलो चरणको यात्रा भने नेपालमा ठूलो लगानी पाएर पनि सञ्चालन टिकाउन नसकिएको चर्चित उदाहरण बनेको छ।

स्रोत: डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डका वार्षिक प्रतिवेदन, द काठमाडौं पोस्ट, न्यू बिजनेस एज तथा सार्वजनिक कम्पनी/लगानीकर्ता विवरण।