रेमिट्यान्सदेखि व्यावसायिक साम्राज्यसम्म: चन्द्रप्रसाद ढकालको उद्यमशील यात्रा

नेपालको अर्थतन्त्रमा ‘रेमिट्यान्स’ आज सामान्य शब्द हो। तर दुई दशकअघि विदेशमा कमाएको पैसा सुरक्षित र छिटो नेपाल पठाउने प्रक्रिया आजजस्तो सहज थिएन। यही समस्यालाई व्यवसायिक अवसरमा बदल्दै चन्द्रप्रसाद ढकाल र उनका सह-संस्थापक हेमराज ढकालले IME को यात्रा सुरु गरे।

आज चन्द्रप्रसाद ढकाल IME Group का सह-संस्थापक तथा अध्यक्ष र Global IME Bank का अध्यक्षका रूपमा परिचित छन्। IME Group को आधिकारिक विवरणअनुसार समूह बैंकिङ, रेमिट्यान्स, ऊर्जा, पर्यटन, अटोमोबाइल, बीमा, सूचना प्रविधि र अन्य क्षेत्रमा दुई दर्जनभन्दा बढी उद्यमसँग जोडिएको छ। नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (FNCCI) को २०२६–२०२९ कार्यसमितिमा ढकाल निवर्तमान अध्यक्ष (Immediate Past President) छन्। FNCCI को हालको कार्यसमितिमा अञ्जन श्रेष्ठ अध्यक्ष छन्।

ढकालको कथा केवल ठूलो व्यापारिक समूहको विस्तारको कथा होइन। यो आवश्यकता कसरी अवसरमा बदलिन सक्छ, एउटा विशेष सेवाबाट सुरु भएको व्यवसाय कसरी बैंकिङ, पर्यटन र पूर्वाधारसम्म पुग्न सक्छ, र व्यवसायको आकार बढ्दै जाँदा नेतृत्वको जिम्मेवारी कसरी परिवर्तन हुन्छ भन्ने कथा पनि हो।

बागलुङबाट काठमाडौंसम्म

चन्द्रप्रसाद ढकालको व्यावसायिक यात्रा आजका ठूला कर्पोरेट भवनबाट सुरु भएको थिएन। उनी बागलुङको अमलाचौर क्षेत्रबाट काठमाडौं आएका थिए। अध्ययन, रोजगारी र परिवारको जिम्मेवारीसँगै उनले सानो व्यापारमा हात हाले। IME Group को आधिकारिक इतिहासअनुसार सन् १९९४ मा काठमाडौंको क्षेत्रपाटीमा किराना पसल सञ्चालनबाट उनको व्यावसायिक यात्राको एउटा औपचारिक चरण सुरु भएको थियो। त्यसपछि १९९६ मा Mount Pumori Air Cargo नामको freight forwarding कम्पनी स्थापना गरियो। IME Group को समयरेखाले १९९८ मा IME Travels र CM Trading Enterprises सुरु भएको उल्लेख गर्छ।

यो प्रारम्भिक चरण हेर्दा ढकालको व्यवसायिक विकासमा एउटा स्पष्ट क्रम देखिन्छ—पहिले स्थानीय व्यापार, त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय कार्गो, यात्रा सेवा र सीमापार कारोबारसँगको परिचय। कार्गो र ट्राभल व्यवसायले विदेशमा रहेका नेपाली, पैसा पठाउने आवश्यकता र औपचारिक वित्तीय प्रणालीबीचको खाली ठाउँ बुझ्न मद्दत गरेको देखिन्छ।

समस्या देखियो, अवसर जन्मियो

सन् २००० को दशकको सुरुवातमा वैदेशिक रोजगारीतर्फ जाने नेपालीको संख्या बढ्दै थियो। विदेशमा काम गर्ने मानिसका लागि एउटा आधारभूत समस्या थियो—कमाएको पैसा परिवारसम्म सुरक्षित, औपचारिक र छिटो कसरी पठाउने?

आज डिजिटल बैंकिङ र मोबाइल एपले केही सेकेन्डमै रकम पठाउने सुविधा दिन्छन्। त्यतिबेला औपचारिक रेमिट्यान्स पूर्वाधार सीमित थियो र धेरै कारोबार अनौपचारिक माध्यमबाट हुने गर्थे। यही समस्यालाई ढकाल दाजुभाइले व्यवसायिक अवसरका रूपमा हेरे।

सन् २००१ मा IME Remit स्थापना भयो। IME Group को नेतृत्व प्रोफाइल ले यसलाई नेपालमा औपचारिक, सुरक्षित र छिटो सीमापार पैसा हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्यसहित सुरु गरिएको प्रारम्भिक रेमिट्यान्स कम्पनीका रूपमा वर्णन गर्छ। कम्पनीका अनुसार सानो कोठाबाट सुरु भएको यो सेवा विस्तार हुँदै देशव्यापी नेटवर्कमा परिणत भयो।

यहाँ ढकालको यात्राको पहिलो ठूलो व्यावसायिक पाठ देखिन्छ—पहिले ‘कुन उत्पादन बेच्ने?’ भन्ने प्रश्नभन्दा ‘ग्राहकको वास्तविक समस्या के हो?’ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विदेशमा रहेका नेपालीलाई पैसा पठाउने समस्या थियो, IME ले त्यसलाई समाधान गर्ने संरचना बनायो, र ग्राहकको आवश्यकता बढेसँगै ब्रान्ड पनि फैलिँदै गयो।

रेमिट्यान्सबाट बनेको IME ब्रान्ड

IME विस्तार हुँदै जाँदा यो कम्पनीको नाम मात्र रहेन; धेरै नेपालीका लागि रेमिट्यान्ससँग जोडिएको परिचित ब्रान्ड बन्यो। समूहले आफ्नो व्यवसाय बैंकिङ, रेमिट्यान्स, ऊर्जा, पर्यटन, अटोमोबाइल, बीमा, सूचना प्रविधि र मनोरञ्जनसम्बन्धी क्षेत्रमा विस्तार गरेको छ। IME Group ले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा हजारौँ रोजगारी सिर्जना भएको जनाएको छ। कम्पनीले सार्वजनिक गरेका संख्या समयअनुसार फरक देखिन्छन्, त्यसैले ती संख्या कम्पनीको आफ्नै विवरणका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

रेमिट्यान्स र बैंकिङबीच स्वाभाविक सम्बन्ध छ। विदेशबाट आएको पैसा अन्ततः वित्तीय प्रणालीमा प्रवेश गर्छ। ग्राहकलाई रकम प्राप्त गर्ने मात्र होइन, बचत, भुक्तानी, कर्जा र लगानीका सेवा पनि आवश्यक हुन्छन्। यही आर्थिक यात्राले IME समूहलाई बैंकिङतर्फ विस्तार गर्ने आधार दियो।

Global IME Bank: मर्जरबाट बनेको आकार

चन्द्रप्रसाद ढकालको व्यवसायिक यात्राको अर्को प्रमुख अध्याय हो—Global IME Bank। बैंकको इतिहास पनि एकैचोटि ठूलो बनेको होइन। विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाको मर्जर र प्राप्तिबाट यसको आकार क्रमशः विस्तार भयो।

Global IME Bank को हालको आधिकारिक विवरणअनुसार बैंक नेपालका ७७ वटै जिल्लामा पुगेको छ। बैंकले ३४१ शाखा, ३६६ ATM र ५० लाखभन्दा बढी ग्राहक रहेको जनाएको छ। बैंकको कुल सम्पत्ति ६५० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रहेको र मोबाइल/इन्टरनेट बैंकिङ प्रयोगकर्ता २० लाखभन्दा बढी पुगेको विवरण पनि वेबसाइटमा छ।

बैंकको वेबसाइटले Global Bank Limited सन् २००७ मा ‘क’ वर्गको वाणिज्य बैंकका रूपमा सुरु भएको र पछि IME Financial Institution, Lord Buddha Finance, Commerz and Trust Bank Nepal, Janata Bank Nepal तथा Bank of Kathmandu लगायतसँग मर्जर हुँदै विस्तार भएको उल्लेख गर्छ। IME Group को नेतृत्व प्रोफाइलले ढकालले पाँच वाणिज्य बैंक, १० विकास बैंक र छ वित्त कम्पनीसँग सम्बन्धित मर्जर तथा प्राप्ति प्रक्रियामा नेतृत्वदायी भूमिका खेलेको दाबी गर्छ।

यसले ढकालको अर्को रणनीति देखाउँछ—नयाँ संस्था स्थापना गरेर मात्र होइन, मर्जरमार्फत आकार र पहुँच बढाउने। बैंकिङ क्षेत्रमा मर्जरको उद्देश्य केवल ठूलो balance sheet बनाउनु होइन; शाखा सञ्जाल, ग्राहक आधार, पूँजी र सेवा क्षमताको एकीकरण गर्नु पनि हो।

रेमिट्यान्सदेखि डिजिटल वित्तीय सेवासम्म

रेमिट्यान्स व्यवसाय सुरु हुँदा शाखा र एजेन्ट नेटवर्क मुख्य शक्ति थियो। अहिले त्यही वित्तीय क्षेत्र तीव्र रूपमा डिजिटल बन्दै गएको छ। IME ले डिजिटल वालेट, अनलाइन भुक्तानी र बैंकिङ प्रविधितर्फ पनि विस्तार गरेको छ।

यो रूपान्तरण महत्त्वपूर्ण छ, किनभने रेमिट्यान्स व्यवसायमा प्रतिस्पर्धा अब केवल एजेन्ट संख्या वा भौतिक पहुँचमा सीमित छैन। प्रयोगकर्ताले मोबाइलबाट रकम पठाउने, बैंक खातामा सिधै पैसा प्राप्त गर्ने, QR बाट भुक्तानी गर्ने र एउटै एपमार्फत धेरै वित्तीय सेवा प्रयोग गर्ने अपेक्षा गर्छन्।

ढकाल समूहका लागि भविष्यको चुनौती पनि यही हो—परम्परागत रेमिट्यान्समा बनेको ब्रान्डलाई नयाँ डिजिटल वित्तीय व्यवहारसँग कति प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिन्छ।

पैसाबाट पर्यटन पूर्वाधारतर्फ

IME Group को विविधीकरणमा पर्यटन क्षेत्र विशेष देखिन्छ। यसको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण काठमाडौं नजिकको चन्द्रागिरि हिल्स हो। केबलकार, धार्मिक स्थल, दृश्यावलोकन, होटल, सम्मेलन र मनोरञ्जनलाई एउटै गन्तव्यमा जोड्ने ढाँचामा यो परियोजना विकास गरिएको छ।

समूहले केवल चन्द्रागिरिमा सीमित नरही विभिन्न प्रदेशमा केबलकार तथा पर्यटन पूर्वाधार विकास गर्ने रणनीति सार्वजनिक गरेको छ। IME Group को नेतृत्व प्रोफाइलले लुम्बिनी, मौलाकाली, सिक्लेस, जल्पादेवी र पाथीभरा जस्ता परियोजनासँग ढकालको अध्यक्षीय भूमिका उल्लेख गर्छ।

पर्यटन पूर्वाधार बैंकिङ वा रेमिट्यान्सभन्दा फरक प्रकृतिको व्यवसाय हो। यहाँ ठूलो प्रारम्भिक पूँजी, जग्गा, निर्माण, यात्रुको संख्या, वातावरणीय प्रभाव, स्थानीय समुदाय र दीर्घकालीन माग निर्णायक हुन्छन्। त्यसैले यस्तो विस्तारले केवल पूँजी नभई नयाँ प्रकारको व्यवस्थापन क्षमता पनि माग्छ।

ऊर्जा र दीर्घकालीन सम्पत्तितर्फ

नेपालको निजी क्षेत्रका ठूला समूहहरू ऊर्जा क्षेत्रमा पनि सक्रिय छन्, र IME Group त्यसबाट अलग छैन। समूहको प्रोफाइलमा Middle Kaligandaki Hydropower र Tiplyang Kaligandaki Hydropower लगायत परियोजनासँग ढकालको अध्यक्षीय भूमिका उल्लेख छ।

रेमिट्यान्स कम्पनीबाट जलविद्युत् परियोजनासम्मको दूरी ठूलो देखिए पनि व्यावसायिक विविधीकरणको तर्क स्पष्ट छ। रेमिट्यान्स र बैंकिङबाट बनेको वित्तीय पहुँचलाई दीर्घकालीन भौतिक सम्पत्ति, ऊर्जा र पर्यटनमा लगानी गर्ने प्रयास समूहको विस्तार रणनीतिको हिस्सा हो।

यसको सकारात्मक पक्ष दीर्घकालीन सम्पत्ति निर्माण हो। तर ऊर्जा र ठूला पूर्वाधारसँग वातावरणीय मूल्यांकन, स्थानीय लाभ-वितरण, जग्गा, अनुमति प्रक्रिया र परियोजना कार्यान्वयनजस्ता संवेदनशील विषय पनि जोडिन्छन्। त्यसैले व्यापारिक उपलब्धिसँगै यस्ता परियोजनाको सामाजिक र वातावरणीय व्यवस्थापन पनि सार्वजनिक मूल्यांकनको विषय हुन्छ।

दाजुभाइको साझेदारी र संस्थागत चुनौती

चन्द्रप्रसाद ढकालको कथा एक व्यक्तिको मात्र होइन। IME Group उनले भाइ हेमराज ढकालसँग मिलेर सह-स्थापना गरेका हुन्। समूहको आधिकारिक वेबसाइटले दुवैलाई संस्थापक नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

पारिवारिक व्यवसायमा विश्वास, लामो समयको साझेदारी र निर्णयको गति ठूलो शक्ति हुन सक्छ। तर व्यवसाय दर्जनौँ कम्पनी, हजारौँ कर्मचारी र सार्वजनिक वित्तीय संस्थासँग जोडिँदै जाँदा संस्थागत व्यवस्थापन, उत्तराधिकार, जोखिम नियन्त्रण र corporate governance झन् महत्त्वपूर्ण बन्छन्।

व्यवसाय ठूलो बनाउनेभन्दा त्यसलाई व्यक्तिमा निर्भर नराखी प्रणाली, प्रक्रिया र उत्तरदायित्वमा आधारित बनाउनु दीर्घकालीन चुनौती हो। IME Group को आगामी अध्याय पनि यही संस्थागत क्षमताबाट धेरै हदसम्म निर्धारण हुनेछ।

FNCCI नेतृत्व: निजी कम्पनीबाट निजी क्षेत्रसम्म

ढकालको अर्को परिचय नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघसँग जोडिएको छ। उनी क्रमशः विभिन्न जिम्मेवारी हुँदै २०२३ मा FNCCI को अध्यक्ष बने। २०२६–२०२९ को नयाँ कार्यसमितिमा अञ्जन श्रेष्ठ अध्यक्ष छन् र ढकाल निवर्तमान अध्यक्षको भूमिकामा छन्। FNCCI को हालको सूची ले यही पदस्थिति देखाउँछ।

एउटा व्यावसायिक समूहको नेतृत्व र निजी क्षेत्रको छाता संस्थाको नेतृत्व फरक जिम्मेवारी हुन्। आफ्नै कम्पनीका लागि निर्णय गर्दा नाफा, लगानी र बजार प्रमुख हुन्छन्; महासंघमा कर नीति, ब्याजदर, रोजगारी, उद्योग, निर्यात, विदेशी लगानी र समग्र निजी क्षेत्रको विश्वासजस्ता साझा विषयमा सरकारसँग संवाद गर्नुपर्छ।

ढकालको FNCCI कार्यकाललाई यस अर्थमा निजी व्यवसायबाट सार्वजनिक आर्थिक बहसतर्फको विस्तारका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

रेमिट्यान्स अर्थतन्त्रको विरोधाभास

ढकालको व्यावसायिक सफलताको आधारमध्ये रेमिट्यान्स प्रमुख हो। तर यही क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको ठूलो विरोधाभास पनि हो। वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रकमले लाखौँ परिवारलाई आय दिएको छ, विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो बनाएको छ र बैंकिङ तथा उपभोगमा ठूलो योगदान दिएको छ। अर्कोतर्फ, ठूलो संख्यामा युवा विदेश जानुपर्ने अवस्था स्वदेशमा पर्याप्त रोजगारी र उत्पादनशील अवसरको अभावसँग पनि जोडिन्छ।

त्यसैले IME जस्ता समूहका लागि भविष्यको प्रश्न केवल विदेशबाट आएको रकम सुरक्षित रूपमा ल्याउने होइन—त्यो पूँजीलाई नेपालभित्र उत्पादन, ऊर्जा, पर्यटन, प्रविधि र रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा कति प्रभावकारी रूपमा पुनःलगानी गर्न सकिन्छ भन्ने हो।

यदि रेमिट्यान्सबाट बनेको पूँजी उत्पादनशील उद्योगमा रूपान्तरण हुन्छ भने यसको प्रभाव एउटा कम्पनीको नाफाभन्दा व्यापक हुन सक्छ।

ठूलो समूहसँग ठूलो जिम्मेवारी

व्यवसायको आकार बढेसँगै प्रश्न पनि बढ्छन्। बैंकिङमा निक्षेपकर्ताको विश्वास र नियमन, पर्यटनमा वातावरण र स्थानीय समुदाय, ऊर्जा क्षेत्रमा प्राकृतिक स्रोत र अनुमति, पूर्वाधारमा जग्गा तथा सामाजिक प्रभाव—हरेक क्षेत्रमा फरक दायित्व हुन्छ।

त्यसैले IME Group जस्तो विविधीकृत समूहलाई मूल्यांकन गर्दा कम्पनी संख्या वा सम्पत्तिको आकार मात्र पर्याप्त हुँदैन। Corporate governance कति बलियो छ, जोखिम कसरी व्यवस्थापन हुन्छ, प्रतिस्पर्धा कति निष्पक्ष छ, स्थानीय समुदायलाई कस्तो लाभ पुग्छ र वातावरणीय दायित्व कसरी सम्बोधन गरिन्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

सफलताको दीर्घकालीन परीक्षा व्यवसाय ठूलो बनाउनु मात्र होइन—ठूलो व्यवसायलाई जिम्मेवार, पारदर्शी र टिकाउ बनाउनु पनि हो।

एउटा सेवाबाट बनेको व्यावसायिक समूह

चन्द्रप्रसाद ढकालको यात्रामा सबैभन्दा रोचक पक्ष यसको क्रमिक विकास हो। सानो व्यापारबाट सुरु भएको यात्रा कार्गोतर्फ पुग्यो। कार्गोले अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार र विदेशमा रहेका नेपालीको आवश्यकता बुझायो। त्यसपछि रेमिट्यान्स आयो। रेमिट्यान्सबाट बनेको नेटवर्क बैंकिङसँग जोडियो। बैंकिङबाट समूहको आकार बढ्यो। त्यसपछि पर्यटन, केबलकार, ऊर्जा, प्रविधि र अन्य क्षेत्रमा लगानी विस्तार भयो।

यसरी हेर्दा IME Group अचानक निर्माण भएको साम्राज्य होइन। यो एउटा अवसरबाट अर्को अवसर जोडिँदै गएको व्यावसायिक यात्रा हो।

आज Global IME Bank ले ७७ वटै जिल्लामा सेवा पुर्‍याएको छ, IME ब्रान्ड विदेशमा रहेका नेपालीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ र समूहको लगानी विभिन्न उद्योगमा फैलिएको छ। तर आगामी अध्याय अझ कठिन हुन सक्छ—डिजिटल प्रविधि, नयाँ नियमन, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा, वातावरणीय दायित्व र युवा पुस्ताको बदलिँदो अपेक्षासँग अनुकूल हुने चुनौती।

ढकालको विगतको कथा ‘कहाँबाट कहाँ पुगियो’ भन्ने हो भने भविष्यको कथा ‘बनाएको संरचनालाई कति संस्थागत, नवप्रवर्तनशील र टिकाउ बनाउन सकिन्छ’ भन्ने हुनेछ।

चन्द्रप्रसाद ढकालको उद्यमशील यात्राले नेपाली व्यवसायको एउटा आधारभूत पाठ भने स्पष्ट रूपमा देखाउँछ—ठूलो व्यवसाय सधैं ठूलो पूँजीबाट मात्र सुरु हुँदैन। कहिलेकाहीँ यसको सुरुवात एउटा सामान्य समस्या देख्ने, त्यसको समाधान खोज्ने र एउटा सफल कदमपछि अर्को अवसर पहिचान गर्ने क्षमताबाट हुन्छ। IME को कथा पनि त्यहीँबाट सुरु भएको थियो—विदेशमा कमाएको पैसा घरसम्म सुरक्षित रूपमा पुर्‍याउने एउटा आवश्यकता बाट।

---

तस्बिर श्रेय: Gunjan Raj Giri / Wikimedia Commons. CC0 1.0 Public Domain Dedication. स्रोत: Wikimedia Commons.