चाउचाउदेखि विश्व बजारसम्म: विनोद चौधरीको व्यावसायिक यात्रा

नेपालका किराना पसलदेखि विद्यालयका क्यान्टिनसम्म, लामो बस यात्रादेखि पहाडका साना चिया पसलसम्म—‘वाइवाइ’ नाम नेपाली उपभोक्ताका लागि अपरिचित छैन। कसैका लागि यो छिटो तयार हुने खाजा हो, कसैका लागि यात्राको साथी, र धेरैका लागि बाल्यकालसँग जोडिएको स्वाद। तर एउटा साधारण चाउचाउको प्याकेटभित्र नेपालको सबैभन्दा चर्चित व्यावसायिक यात्रामध्ये एकको कथा पनि लुकेको छ—विनोद चौधरी र चौधरी ग्रुपको कथा।

आज विनोद चौधरीलाई नेपालभित्र मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक वृत्तमा पनि चिनिन्छ। Forbes ले १६ सेप्टेम्बर २०२६ सम्म उनको वास्तविक समयको अनुमानित सम्पत्ति २.१ अर्ब अमेरिकी डलर उल्लेख गरेको छ र उनलाई नेपालको एकमात्र डलर अर्बपति भनेर वर्णन गरेको छ। Forbes का अनुसार उनका प्रमुख व्यावसायिक सम्पत्तिमा नबिल बैंकमा रहेको लगानी, CG Foods र होटल व्यवसाय समावेश छन्।

तर अर्बौं डलरको तथ्यांकभन्दा बढी रोचक प्रश्न अर्को छ—काठमाडौंको एउटा व्यापारिक परिवारबाट आएका युवकले आफ्नो व्यवसायलाई कसरी नेपालबाहिर फैलाए? यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा वाइवाइ, बैंकिङ, होटल, पारिवारिक विरासत, जोखिम, विस्तार र नयाँ पुस्तासम्म जोडिएको लामो कथा भेटिन्छ।

व्यापारसँगै हुर्किएको परिवार

चौधरी परिवारको व्यावसायिक इतिहास विनोद चौधरीबाट सुरु भएको होइन। परिवारले कपडा र परम्परागत व्यापारबाट सुरु गरेको व्यावसायिक आधार समयसँगै विस्तार भयो। विनोद चौधरी सन् १९५५ मा जन्मिएका हुन् र व्यापारिक वातावरणमै हुर्किए। परिवारको व्यवसायसँग सानैदेखि परिचित भएकाले उनले बजार, ग्राहक, मूल्य, जोखिम र नाफाको भाषा औपचारिक व्यवसाय सुरु गर्नुअघि नै बुझ्न थालेका थिए।

युवावस्थामा परिवारको व्यवसायमा सक्रिय हुँदै जाँदा उनको चुनौती केवल चलिरहेको व्यापारलाई निरन्तरता दिनु थिएन। बदलिँदो नेपाली बजारमा नयाँ उत्पादन ल्याउने, ग्राहकको रुचि बुझ्ने र देशबाहिरको अवसर पहिचान गर्ने सोच आवश्यक थियो। यही ठाउँमा उनको उद्यमशील यात्राले निर्णायक मोड लिन थाल्यो।

वाइवाइ: एउटा ब्रान्डले बदलेको दिशा

विनोद चौधरीको नामसँग सबैभन्दा धेरै जोडिने उत्पादन वाइवाइ हो। तर यसको कथा नेपालमै जन्मिएको होइन। वाइवाइ मूलतः थाइल्यान्डको ब्रान्ड थियो। The Kathmandu Post का अनुसार चौधरी ग्रुपले ब्रान्डको अधिकार लिएर सन् १९८४ मा नेपालमा यसको उत्पादन सुरु गरेको थियो। त्यतिबेला नेपालमा चाउचाउ उपलब्ध भए पनि वाइवाइको मसलेदार, पहिल्यै पकाइएको र नपकाई पनि खान मिल्ने शैली फरक थियो।

CG Foods को विवरणअनुसार काठमाडौंमा सन् १९८४ मा थाइल्यान्डको Thai Preserved Food Factory सँगको प्राविधिक सहकार्यमा पहिलो कारखाना स्थापना गरिएको थियो। त्यसपछि नवलपरासीसहित नेपालका अन्य क्षेत्रमा उत्पादन विस्तार भयो। यही उत्पादन पछि समूहको सबैभन्दा चिनिने उपभोक्ता ब्रान्डमध्ये एक बन्यो।

वाइवाइको लोकप्रियता केवल विज्ञापन वा वितरणको परिणाम थिएन। यो नेपाली उपभोक्ताको दैनिक बानीसँग मेल खायो। छोटो समयमा तयार हुने, बोकेर हिँड्न सजिलो, सस्तो र सिधै पनि खान मिल्ने भएकाले यो विद्यार्थी, यात्रु, कामकाजी मानिस र घरपरिवारसम्म छिट्टै फैलियो। ब्रान्डले केवल उत्पादन बेचेन; यसले उपभोक्ताको दैनिक जीवनमा आफ्नो स्थायी ठाउँ बनायो।

नेपालको बजारबाट विदेशतर्फ

नेपालजस्तो तुलनात्मक रूपमा सानो अर्थतन्त्रमा सफल भएको ब्रान्डलाई विदेशमा लैजानु अर्को स्तरको चुनौती हो। फरक देशमा फरक कानुन, उत्पादन लागत, उपभोक्ताको स्वाद, वितरण प्रणाली र प्रतिस्पर्धा हुन्छ। तर चौधरी ग्रुपले वाइवाइलाई नेपालमा सीमित राखेन।

Forbes का अनुसार वाइवाइका उत्पादन केन्द्र भारत, सर्बिया र बंगलादेशमा छन् र इजिप्टमा नयाँ उत्पादन आधार निर्माण गर्ने योजना पनि रहेको छ। CG Foods ले आफ्नो वेबसाइटमा भारत, सर्बिया, कजाखस्तान र बंगलादेशमा उत्पादन विस्तार गरेको र पाँच महादेशका ३५ भन्दा बढी देशमा उपस्थित रहेको उल्लेख गरेको छ। कम्पनीका यी विवरण समयसँगै बदलिन सक्छन्, तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—वाइवाइ अब नेपाली बजारमा मात्र निर्भर ब्रान्ड रहेन।

यस विस्तारको व्यावसायिक अर्थ गहिरो छ। एउटा देशको सानो बजारमा लोकप्रिय भएको उत्पादनलाई अर्को देशमा स्थापित गर्न ब्रान्ड पहिचान मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्थानीय स्वादअनुसार उत्पादन, मूल्य निर्धारण, वितरण सञ्जाल, साझेदारी र दीर्घकालीन पूँजी व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। चौधरी ग्रुपले यही बहुस्तरीय रणनीति अपनाउँदै आफ्नो FMCG व्यवसायलाई अन्तर्राष्ट्रिय बनाएको देखिन्छ।

चाउचाउभन्दा धेरै ठूलो समूह

वाइवाइले चौधरीको सार्वजनिक पहिचान बनाएको भए पनि CG Corp Global को व्यवसाय चाउचाउमा मात्र सीमित छैन। समूहको आफ्नै विवरणअनुसार अहिले यसअन्तर्गत २०२ भन्दा बढी कम्पनी र २६१ ब्रान्ड छन्, २० हजारभन्दा बढी कर्मचारी कार्यरत छन् र व्यवसाय होटल तथा रिसोर्ट, शिक्षा, घरजग्गा, खाद्य तथा पेय पदार्थ, वित्तीय सेवा, उपभोक्ता इलेक्ट्रोनिक्स, सिमेन्ट, जलविद्युत् र इन्जिनियरिङजस्ता क्षेत्रमा फैलिएको छ। यी संख्या कम्पनीले सार्वजनिक गरेको विवरणमा आधारित हुन्।

यस्तो विविधीकरण ठूलो व्यापारिक समूहका लागि महत्त्वपूर्ण रणनीति हो। एउटा उद्योगमा मन्दी आउँदा अर्को क्षेत्रले आम्दानी र लगानीलाई सन्तुलन दिन सक्छ। तर विभिन्न क्षेत्र र देशमा फैलिएको समूह सञ्चालन गर्दा व्यवस्थापनको जटिलता, नियमन, पारदर्शिता, जोखिम नियन्त्रण र स्थानीय कानुनको पालना झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बैंकिङ: नबिलसँगको सम्बन्ध

विनोद चौधरीको व्यावसायिक सम्पत्तिमा बैंकिङ क्षेत्र पनि महत्त्वपूर्ण छ। Forbes ले नबिल बैंकमा रहेको उनको नियन्त्रणकारी लगानीलाई प्रमुख सम्पत्तिमध्ये एक मानेको छ। नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा नबिल एउटा पुरानो र स्थापित नाम हो, र बैंकिङ क्षेत्रमा रहेको यो लगानीले चौधरी समूहको वित्तीय पहुँच र व्यावसायिक विविधता दुवैलाई बलियो बनाएको देखिन्छ।

खाद्य उद्योग र बैंकिङको प्रकृति पूर्ण रूपमा फरक हुन्छ। एउटा उपभोक्ता उत्पादन, वितरण र ब्रान्डसँग जोडिन्छ भने अर्को नियमन, पूँजी, वित्तीय जोखिम र विश्वाससँग। एउटै समूहले यस्ता फरक प्रकृतिका क्षेत्रमा सक्रिय रहनु चौधरी ग्रुपको विस्तारको विशेषता हो।

होटल व्यवसायमा अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थिति

चौधरी समूहको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा होटल व्यवसायले पनि ठूलो भूमिका खेलेको छ। Forbes को २०२६ प्रोफाइलले समूहसँग १४३ वटा स्वामित्व वा व्यवस्थापनमा रहेका होटल सम्पत्ति रहेको उल्लेख गरेको छ, जसमा भारतको Taj समूहसँगको साझेदारीका लक्जरी होटलहरू पनि समावेश छन्। होटल पोर्टफोलियो समयसँगै परिवर्तन हुने भएकाले यस्ता संख्या निश्चित स्थायी तथ्यभन्दा सम्बन्धित समयको तस्वीरका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

होटल व्यवसायमा विस्तारले समूहलाई एउटा अलग किसिमको अन्तर्राष्ट्रिय exposure दिएको छ। FMCG मा ब्रान्ड र वितरण प्रमुख हुन्छ भने hospitality मा स्थान, सेवा, अनुभव, साझेदारी र व्यवस्थापनको गुणस्तर निर्णायक हुन्छ। यस्तो फरक उद्योगमा प्रवेश गर्नु केवल पूँजी लगानी होइन; नयाँ प्रकारको विशेषज्ञता निर्माण पनि हो।

ब्रान्ड निर्माणको पाठ

वाइवाइको कथा नेपाली उद्यमीका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक पाठ पनि हो—उत्पादन राम्रो हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, ब्रान्डलाई उपभोक्ताको व्यवहारभित्र प्रवेश गराउनुपर्छ। वाइवाइले आफूलाई एउटा ‘फास्ट फुड’ मात्र नभई दैनिक खाजाको विकल्पका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

यसैसँग खाद्य उद्योगमाथि स्वास्थ्य र पोषणसम्बन्धी प्रश्न पनि उठ्छन्। The Kathmandu Post को २०१९ को रिपोर्टले इन्स्ट्यान्ट नुडल्सको लोकप्रियतासँगै पोषणसम्बन्धी आलोचना रहेको उल्लेख गरेको थियो। आधुनिक खाद्य कम्पनीका लागि यही द्वन्द्व महत्त्वपूर्ण छ—बिक्री र लोकप्रियता बढाउँदै जाँदा स्वास्थ्य, पोषण, प्याकेजिङ, वातावरणीय प्रभाव र जिम्मेवार उत्पादनबारे उपभोक्ताको अपेक्षा पनि बढ्छ।

ठूलो ब्रान्ड बन्नुको अर्थ बजार हिस्सा बढाउनु मात्र होइन; सार्वजनिक विश्वास, गुणस्तर, पारदर्शिता र दीर्घकालीन प्रतिष्ठा व्यवस्थापन गर्नु पनि हो।

संकटमा सामाजिक जिम्मेवारी

ठूला व्यावसायिक समूहहरूको भूमिका नाफामा मात्र सीमित रहन्छ कि समाजप्रति पनि दायित्व हुन्छ भन्ने बहस विश्वभर चलिरहन्छ। चौधरी समूहले सामाजिक कामका लागि Chaudhary Foundation सञ्चालन गर्दै आएको छ।

विशेषगरी सन् २०१५ को विनाशकारी भूकम्पपछि फाउन्डेसनका राहत तथा पुनर्निर्माण गतिविधिले ध्यान खिचेका थिए। भूकम्पपछि खाद्यान्न, पानी, अस्थायी आवास र पुनर्निर्माणका क्षेत्रमा सहयोग गरिएको विभिन्न सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। व्यवसायको आकार बढेसँगै समाजप्रति अपेक्षा पनि बढ्ने भएकाले यस्ता कामहरू कर्पोरेट छवि मात्र होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वसँग पनि जोडिन्छन्।

व्यवसायबाट सार्वजनिक जीवनसम्म

विनोद चौधरीको यात्रा व्यवसायमा मात्र सीमित रहेन। उनी नेपाली राजनीतिमा पनि सक्रिय भए र संसदमा प्रतिनिधित्व गरे। सन् २०२२ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उनले नेपाली कांग्रेसका तर्फबाट नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)-१ मा जित हासिल गरेका थिए।

तर मार्च २०२६ को निर्वाचनमा सोही क्षेत्रमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका विक्रम खनाल निर्वाचित भए। The Kathmandu Post का अनुसार खनालले ४५,२४१ मत प्राप्त गर्दा चौधरीले ९,५०२ मत प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले वर्तमान सन्दर्भमा चौधरीलाई पूर्वसांसद तथा व्यवसायीका रूपमा उल्लेख गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

व्यवसायीको सार्वजनिक नीतिमा सहभागिताले अवसर र प्रश्न दुवै ल्याउँछ। निजी क्षेत्रको अनुभव नीति निर्माणमा उपयोगी हुन सक्छ, तर व्यवसाय र सार्वजनिक जिम्मेवारीबीच सम्भावित स्वार्थको द्वन्द्व कसरी व्यवस्थापन गरिन्छ भन्ने विषय पनि लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सधैं महत्त्वपूर्ण रहन्छ।

अर्को पुस्ताको भूमिका

पारिवारिक व्यापारको सबैभन्दा कठिन चरणमध्ये एक उत्तराधिकार हो। पहिलो पुस्ताले आधार बनाउँछ, अर्को पुस्ताले विस्तार गर्छ, र त्यसपछि संस्थालाई व्यक्तिमा निर्भर नराखी प्रणालीमा आधारित बनाउने चुनौती आउँछ।

Forbes का अनुसार विनोद चौधरीका तीन छोरा—निर्वाण, राहुल र वरुण—समूहका विभिन्न व्यवसायमा संलग्न छन्। निर्वाण र राहुललाई समूहको व्यवस्थापन तहमा प्रमुख भूमिकामा उल्लेख गरिएको छ। यसको अर्थ CG को भविष्य अब केवल विनोद चौधरीको व्यक्तिगत नेतृत्वमा सीमित छैन; संस्थागत निरन्तरता र नयाँ पुस्ताको रणनीति पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बन्नेछ।

सफलतासँगै आउने प्रश्न

कुनै ठूलो उद्योगपति वा समूहबारे लेख्दा केवल उपलब्धिको सूची पर्याप्त हुँदैन। व्यवसायको आकार बढेसँगै त्यसले श्रम बजार, प्रतिस्पर्धा, उपभोक्ता, नियमन, वातावरण, कर प्रणाली र सार्वजनिक नीतिमा पार्ने प्रभाव पनि बढ्छ। त्यसैले ठूलो व्यवसायलाई बुझ्न सकारात्मक विस्तारसँगै जिम्मेवारी र आलोचनात्मक प्रश्न पनि हेर्नुपर्छ।

विनोद चौधरीको कथा पनि यही सन्दर्भमा रोचक हुन्छ। उनले कति सम्पत्ति कमाए भन्नेभन्दा एउटा नेपाली पारिवारिक व्यापार कसरी बहुराष्ट्रिय समूहमा बदलियो, किन केही निर्णय सफल भए, कुन जोखिम लिइयो, र समूहले आगामी पुस्तामा आफूलाई कसरी रूपान्तरण गर्छ भन्ने प्रश्न दीर्घकालीन रूपमा बढी महत्त्वपूर्ण छन्।

एउटा प्याकेटबाट विश्व बजारसम्म

कुनै समय नेपालमा नयाँ स्वादका रूपमा आएको वाइवाइ आज चौधरी ग्रुपको विश्वव्यापी पहिचानको आधार बनेको छ। त्यसबाट सुरु भएको विस्तार बैंकिङ, होटल, शिक्षा, इलेक्ट्रोनिक्स, सिमेन्ट, ऊर्जा र अन्य व्यवसायसम्म पुगेको छ।

यो यात्रा केवल “चाउचाउ बेचेर अर्बपति बनेको” सरल कथा होइन। यसको पछाडि अवसर पहिचान, उपभोक्ताको बानी बुझ्ने क्षमता, ब्रान्ड निर्माण, साझेदारी, पूँजी, जोखिम, विविधीकरण र देशबाहिर बजार विस्तार गर्ने रणनीति जोडिएको छ।

नेपालको सानो बजारमा जन्मिएको वा स्थापित भएको ब्रान्ड विश्वका अन्य बजारमा पुग्न सक्छ भन्ने सम्भावना वाइवाइको यात्राले देखाएको छ। त्यसैगरी, नेपालमा आधारित व्यापारिक समूहले अन्तर्राष्ट्रिय होटल, खाद्य उद्योग र वित्तीय सम्पत्तिमा लगानी गर्न सक्छ भन्ने उदाहरण पनि चौधरी समूहले प्रस्तुत गरेको छ।

तर व्यावसायिक यात्राको अन्तिम अध्याय कहिल्यै स्थायी हुँदैन। बजार बदलिन्छ, प्रविधि बदलिन्छ, उपभोक्ता बदलिन्छ र नेतृत्वको पुस्ता पनि बदलिन्छ। त्यसैले विनोद चौधरीको यात्राको अर्को ठूलो अध्याय सम्भवतः उनले बनाएको साम्राज्य कति ठूलो हुन्छ भन्नेभन्दा पनि त्यसले नयाँ पुस्ता, नयाँ बजार र नयाँ अपेक्षासँग आफूलाई कसरी अनुकूल बनाउँछ भन्नेमा लेखिनेछ।

---

तस्बिर श्रेय: Richter Frank-Jurgen / Horasis, via Wikimedia Commons. Licensed under CC BY-SA 2.0. मूल तस्बिरमा कुनै सम्पादन गरिएको छैन।