८ अर्बको एनपीएल बजार : नेपाली अर्थतन्त्रमा खेलकुद उद्योगको नयाँ सम्भावना

काठमाडौं — कुनै समय नेपालमा क्रिकेट मुख्यतः राष्ट्रिय प्रतिष्ठा, खेलाडीको व्यक्तिगत उपलब्धि र दर्शकको उत्साहसँग जोडिएको थियो। अहिले त्यही क्रिकेट ठूलो व्यावसायिक बजार, निजी लगानी, विज्ञापन, प्रसारण अधिकार, पर्यटन र रोजगारी सिर्जनाको सम्भावनासहित उदीयमान उद्योगका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को समग्र बजार मूल्य करिब ८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको नेपाल क्रिकेट सङ्घ (क्यान) का सचिव पारस खड्काको दाबीले नेपाली खेलकुदको आर्थिक सम्भावनाबारे नयाँ बहस सुरु गरेको छ। तर उक्त रकम लिगले एक वर्षमा कमाएको आम्दानी वा प्राप्त गरेको खुद नाफा होइन। यसको स्वतन्त्र मूल्याङ्कन प्रतिवेदन सार्वजनिक भएको विवरण उपलब्ध छैन।

८ अर्बको बजार मूल्य र डेढ अर्बको कारोबारबीचको अन्तर

एनपीएलको आर्थिक विश्लेषण गर्दा बजार मूल्य, कारोबार, आम्दानी, खर्च र नाफाबीचको अन्तर बुझ्न आवश्यक छ। बजार मूल्यले प्रतियोगितासँग सम्बन्धित व्यावसायिक अधिकार, भविष्यको आम्दानी क्षमता, ब्रान्डको पहिचान तथा लगानीकर्ताको अपेक्षालाई प्रतिबिम्बित गर्न सक्छ। तर कारोबारले निश्चित अवधिमा भएका आर्थिक गतिविधि जनाउँछ। क्यानले तेस्रो संस्करणका लागि प्रायोजनबाट करिब २० करोड रुपैयाँ तथा अन्य व्यावसायिक स्रोतबाट थप आम्दानी हुने अपेक्षा गरेको छ। सङ्घअन्तर्गत ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँ र फ्रेन्चाइज टोलीहरूबाट लगभग त्यति नै रकम परिचालन हुने अनुमान सार्वजनिक भएको छ। यदि ८ अर्ब रुपैयाँको बजार मूल्यलाई आधार मान्ने हो भने एनपीएलले भविष्यमा ठूलो आर्थिक प्रतिफल दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको देखिन्छ। तर यसको वास्तविक मूल्य कति हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न फ्रेन्चाइजको स्वामित्व संरचना, सम्झौताको अवधि, नगद प्रवाह, खर्च र दीर्घकालीन आम्दानीको परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

प्रसारण अधिकारले खोल्दै नयाँ आम्दानीको ढोका

एनपीएलको आर्थिक विस्तारमा सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष प्रसारण अधिकारको बढ्दो व्यावसायिक मूल्य हो। तेस्रो संस्करणका लागि विश्वव्यापी अनलाइन प्रसारण अधिकार करिब १८ करोड ४ लाख रुपैयाँ र नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार करिब १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा सम्झौता भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यी दुई अधिकारको संयुक्त मूल्य ३२ करोड ६८ लाख रुपैयाँ पुग्छ। यसले नेपाली क्रिकेटको प्रसारण बजारमा व्यावसायिक प्रतिस्पर्धा बढिरहेको देखाउँछ। प्रसारण अधिकारको मूल्य बढ्नुको अर्थ केवल क्रिकेट सङ्घको आम्दानी बढ्नु होइन। यसले सञ्चारमाध्यम, विज्ञापनदाता, प्रविधि कम्पनी र डिजिटल सामग्री उत्पादन गर्ने व्यवसायका लागि पनि बजार सिर्जना गर्छ। विदेशमा रहेका नेपाली दर्शकले आधिकारिक डिजिटल माध्यमबाट खेल हेर्ने प्रवृत्ति बढेमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट समेत आम्दानी गर्ने अवसर विस्तार हुन सक्छ। यद्यपि डिजिटल प्रसारणको व्यावसायिक सफलता दर्शक सङ्ख्या, सदस्यता शुल्क, विज्ञापन आम्दानी, प्राविधिक गुणस्तर र अनधिकृत प्रसारण नियन्त्रण गर्ने क्षमतामा निर्भर रहन्छ।

फ्रेन्चाइज क्रिकेटले निजी लगानीको नयाँ क्षेत्र निर्माण गर्दै

नेपालमा निजी क्षेत्रको ठूलो लगानी परम्परागत रूपमा बैंकिङ, जलविद्युत्, घरजग्गा, व्यापार, पर्यटन र उत्पादन क्षेत्रमा केन्द्रित हुँदै आएको छ। एनपीएलले खेलकुद पनि व्यावसायिक लगानीको क्षेत्र बन्न सक्छ भन्ने सम्भावना देखाएको छ। फ्रेन्चाइज टोलीमा लगानी गर्ने व्यवसायीले खेलाडी अनुबन्ध, प्रशिक्षक व्यवस्थापन, प्रचारप्रसार, पोसाक, होटल, यातायात तथा अन्य व्यवस्थापनमा रकम खर्च गर्छन्। त्यसको बदलामा उनीहरूले प्रायोजन, ब्रान्ड साझेदारी, व्यावसायिक सामग्री बिक्री, प्रतियोगिताबाट प्राप्त हिस्सा र भविष्यमा टोलीको मूल्य बढ्ने अपेक्षाबाट प्रतिफल खोज्छन्। तर फ्रेन्चाइजको सफलतालाई केवल टोलीको लोकप्रियताले निर्धारण गर्दैन। खर्च नियन्त्रण, नियमित प्रायोजक, दीर्घकालीन सम्झौता, दर्शकसँगको सम्बन्ध र व्यावसायिक व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। विदेशी खेलाडीको अनुबन्धमा ठूलो रकम खर्च गर्दा प्रतियोगिताको आकर्षण बढ्न सक्छ। तर यस्तो खर्चले टोलीको वित्तीय जोखिम पनि बढाउँछ।

खेलकुदबाट रोजगारी सिर्जनाको सम्भावना

एनपीएलको अर्को महत्त्वपूर्ण आर्थिक पक्ष प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रोजगारी हो। प्रतियोगितामा खेलाडी, प्रशिक्षक र व्यवस्थापक मात्रै संलग्न हुँदैनन्। मैदान व्यवस्थापन, सुरक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सञ्चार, प्रसारण, फोटोग्राफी, भिडियो उत्पादन, विज्ञापन, यातायात, खानपान र होटल व्यवस्थापनमा पनि जनशक्ति आवश्यक पर्छ। एउटा ठूलो क्रिकेट प्रतियोगिताले विभिन्न क्षेत्रका दक्ष र अर्धदक्ष जनशक्तिलाई अस्थायी रोजगारी तथा व्यावसायिक अवसर दिन सक्छ। विशेषगरी नेपाली युवाका लागि खेलकुद पत्रकारिता, डिजिटल सामग्री निर्माण, खेल व्यवस्थापन, तथ्याङ्क विश्लेषण र खेलकुद बजार व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना देखिन्छ। तर अस्थायी कामलाई स्थायी रोजगारीका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन। एनपीएलले वर्षभरि नियमित रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा यसको व्यावसायिक गतिविधि प्रतियोगिता अवधिबाहिर पनि विस्तार हुने वा नहुनेमा निर्भर हुन्छ।

होटल, पर्यटन र स्थानीय व्यापारमा चक्रिय प्रभाव

एनपीएलको आर्थिक प्रभाव क्रिकेट मैदानभित्र सीमित रहँदैन। प्रतियोगितामा सहभागी विदेशी खेलाडी, प्रशिक्षक, प्राविधिक टोली, सञ्चारकर्मी तथा दर्शकले होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात र अन्य सेवामा खर्च गर्छन्। खेलाडीको आवासका लागि होटलले प्राप्त गर्ने आम्दानीबाट खाद्यान्न आपूर्तिकर्ता, सरसफाइ सेवा, यातायात व्यवसायी र अन्य श्रमिकसम्म आर्थिक गतिविधि विस्तार हुन सक्छ। यस्तो अन्तरसम्बन्धलाई अर्थशास्त्रमा गुणक प्रभावका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। उदाहरणका लागि कुनै होटलले प्रतियोगिताबाट थप आम्दानी गरेपछि कर्मचारीलाई पारिश्रमिक दिन्छ, स्थानीय उत्पादन खरिद गर्छ र सेवा प्रदायकलाई भुक्तानी गर्छ। त्यसबाट प्राप्त रकम पुनः बजारमा खर्च हुँदा थप आर्थिक गतिविधि सिर्जना हुन सक्छ। तर सबै खर्च नयाँ आर्थिक योगदान हुँदैन। प्रतियोगिता नभएको अवस्थामा पनि स्थानीय उपभोक्ताले गर्ने खर्च एनपीएलतर्फ सरेको हुन सक्छ। विदेशी खेलाडीलाई दिइएको पारिश्रमिकको केही हिस्सा विदेश जान सक्छ। त्यसैले प्रतियोगितामा भएको कुल कारोबारलाई नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा भएको बराबर वृद्धिका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन।

दोस्रो संस्करणको वित्तीय परिणामले के देखाउँछ

एनपीएलको व्यावसायिक सम्भावनालाई मूल्याङ्कन गर्दा विगतका वास्तविक वित्तीय परिणाम उपयोगी आधार बन्न सक्छन्। क्यानले सार्वजनिक गरेको दोस्रो संस्करणको आयव्यय विवरणअनुसार कुल आम्दानी करिब ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ थियो। सञ्चालन खर्च करिब २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ र फ्रेन्चाइजलाई वितरण गरिएको रकम करिब १६ करोड १९ लाख रुपैयाँ थियो। त्यसपछि क्यानसँग करिब ९ करोड २१ लाख रुपैयाँ बचत रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। यी तथ्याङ्कले प्रतियोगिताले आम्दानी बढाउँदै लगेको देखाउँछन्। तर क्यानले प्राप्त गरेको रकम र फ्रेन्चाइज टोलीको वास्तविक नाफा अलग विषय हुन्। फ्रेन्चाइजले प्राप्त गरेको वितरण रकमबाट आफ्नो खेलाडी पारिश्रमिक, व्यवस्थापन खर्च र अन्य दायित्व पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले टोलीको वास्तविक नाफा वा घाटा निर्धारण गर्न प्रत्येक फ्रेन्चाइजको छुट्टै वित्तीय विवरण आवश्यक पर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताले बढाउन सक्ने व्यावसायिक मूल्य

एनपीएलको तेस्रो संस्करणले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्बाट आधिकारिक मान्यता प्राप्त गरेको छ। यस संस्करणका खेलले आधिकारिक टी–२० हैसियत पाउने भएकाले खेलाडीको प्रदर्शन अन्तर्राष्ट्रिय तथ्याङ्कमा समावेश हुनेछ। यो उपलब्धि खेलकुदका साथै आर्थिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण छ। अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताले विदेशी खेलाडी आकर्षित गर्न, प्रसारण बजार विस्तार गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय प्रायोजकसँग सम्झौता गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। यसले नेपाली खेलाडीको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बढाउने र भविष्यमा अन्य व्यावसायिक प्रतियोगितामा अवसर पाउने सम्भावना पनि विस्तार गर्छ। तर मान्यता प्राप्त हुनु आफैँमा आर्थिक सफलताको ग्यारेन्टी होइन।

विज्ञापन उद्योगका लागि नयाँ अवसर

एनपीएलले नेपाली विज्ञापन बजारलाई खेलकुदसँग जोड्ने नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ। क्रिकेट प्रतियोगितामा दर्शकको निरन्तर संलग्नता, टोलीप्रतिको भावनात्मक सम्बन्ध र डिजिटल पहुँचका कारण ब्रान्डले फरक किसिमको प्रचार अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्। टोलीको पोसाक, मैदानको विज्ञापन, प्रसारण प्रायोजन, खेलाडीको व्यक्तिगत प्रचार र सामाजिक सञ्जाल सामग्रीबाट कम्पनीहरूले ग्राहकसम्म पुग्ने प्रयास गर्न सक्छन्। विशेषगरी बैंक, बीमा, दूरसञ्चार, डिजिटल भुक्तानी, उपभोग्य वस्तु र पर्यटनसम्बन्धी कम्पनीका लागि खेलकुद प्रायोजन उपयोगी हुन सक्छ। यद्यपि प्रायोजनको सफलतालाई केवल विज्ञापन देखिएको सङ्ख्याले मापन गर्न मिल्दैन। ग्राहकको पहुँच, बिक्रीमा आएको परिवर्तन, ब्रान्डप्रतिको विश्वास र खर्चको प्रतिफलसमेत मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

सरकारी राजस्वमा योगदानको सम्भावना

खेलकुद उद्योगको व्यावसायिक विस्तारसँगै राज्यले प्राप्त गर्न सक्ने राजस्वको सम्भावना पनि बढ्छ। प्रतियोगितासँग सम्बन्धित करयोग्य सेवा, विज्ञापन कारोबार, खेलाडीको पारिश्रमिक, होटल सेवा तथा अन्य व्यावसायिक गतिविधिबाट प्रचलित कानुनअनुसार कर दायित्व सिर्जना हुन सक्छ। विदेशी खेलाडी र सेवा प्रदायकलाई गरिने भुक्तानीमा पनि सम्बन्धित कर कानुन तथा दोहोरो कराधानसम्बन्धी व्यवस्थाको पालना आवश्यक हुन्छ। तर एनपीएलबाट सरकारले कति राजस्व प्राप्त गरेको छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न कर सङ्कलनसम्बन्धी आधिकारिक विवरण आवश्यक पर्छ। कारोबार बढ्दै जानु सकारात्मक भए पनि त्यसको सम्पूर्ण रकम करयोग्य नाफा हुँदैन।

काठमाडौंकेन्द्रित प्रतियोगिताको आर्थिक सीमा

एनपीएलको अर्को चुनौती आर्थिक गतिविधिको भौगोलिक वितरण हो। तेस्रो संस्करणका खेल कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय क्रिकेट मैदानमा आयोजना हुने कार्यक्रम छ। यसले काठमाडौं उपत्यकाको होटल, यातायात र सेवा क्षेत्रलाई प्रत्यक्ष अवसर दिने सम्भावना बढी छ। तर देशका विभिन्न क्षेत्रका नामबाट सञ्चालन भएका फ्रेन्चाइज टोलीले आफ्नै क्षेत्रमा नियमित प्रतियोगिता, प्रशिक्षण र व्यावसायिक गतिविधि विस्तार गर्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रले पनि लाभ लिन सक्छ। पोखरा, जनकपुर, विराटनगर, चितवन, लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिमजस्ता क्षेत्रमा क्रिकेट पूर्वाधार विकास भए खेलकुद पर्यटनको सम्भावना बढ्न सक्छ। यसका लागि मैदान निर्माण मात्रै पर्याप्त हुँदैन। यातायात, होटल, सुरक्षा, प्रसारण सुविधा र नियमित प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ।

घरेलु खेलाडी र क्रिकेट पूर्वाधारमा लगानी

एनपीएलबाट सिर्जित आम्दानीको दीर्घकालीन महत्त्व त्यसको पुनर्लगानीमा निर्भर हुन्छ। व्यावसायिक प्रतियोगिताबाट प्राप्त रकम केवल आयोजनाको विस्तार र पुरस्कार वृद्धिमा सीमित रह्यो भने नेपाली क्रिकेटको आधारभूत विकास अपेक्षित गतिमा नहुन सक्छ। प्रदेश तथा जिल्ला तहका खेलाडीलाई नियमित प्रशिक्षण, गुणस्तरीय मैदान, खेल सामग्री र प्रतिस्पर्धात्मक प्रतियोगिता उपलब्ध गराउन लगानी आवश्यक छ। महिला क्रिकेट, उमेर समूहका प्रतियोगिता र विद्यालयस्तरको खेल विकासमा समेत स्रोत परिचालन गर्न सके भविष्यमा दक्ष खेलाडी उत्पादनको आधार बलियो हुन्छ। आगामी वर्षमा कति रकम कुन क्षेत्रमा खर्च गरियो र त्यसबाट कस्तो उपलब्धि प्राप्त भयो भन्ने मापन प्रणाली पनि आवश्यक हुन्छ।

बढ्दो बजारसँगै वित्तीय पारदर्शिताको आवश्यकता

एनपीएलको बजार मूल्य ८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको दाबीले सम्भावना देखाए पनि त्यसको विश्वसनीयता कायम राख्न वित्तीय पारदर्शिता अत्यावश्यक छ। कुनै पनि व्यावसायिक प्रतियोगितामा लगानीकर्ताको विश्वास नियमित आम्दानी, खर्च, सम्झौता र दायित्वसम्बन्धी स्पष्ट विवरणमा निर्भर हुन्छ। विशेषगरी प्रसारण अधिकार, प्रायोजन सम्झौता, फ्रेन्चाइजलाई वितरण हुने रकम, प्रतियोगिताको सञ्चालन खर्च र पूर्वाधारमा गरिएको लगानी स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिनुपर्छ। स्वतन्त्र लेखापरीक्षण तथा नियमित सार्वजनिक वित्तीय प्रतिवेदनले लगानीकर्ताको विश्वास बढाउनुका साथै भविष्यमा नयाँ साझेदार आकर्षित गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

एनपीएलको विस्तारसँगै देखिने आर्थिक जोखिम

तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको कुनै पनि व्यावसायिक उद्योगमा अवसरसँगै जोखिम पनि हुन्छ। एनपीएलका लागि मुख्य जोखिम प्रायोजनमा अत्यधिक निर्भरता, सञ्चालन खर्चको वृद्धि, विदेशी खेलाडीमा हुने ठूलो खर्च र प्रसारण बजारको अनिश्चितता हुन्। यदि कुनै वर्ष प्रायोजकको रुचि घट्यो वा प्रसारण अधिकारको मूल्य अपेक्षाअनुसार बढेन भने प्रतियोगिताको आम्दानी प्रभावित हुन सक्छ। त्यस्तै, फ्रेन्चाइज टोलीहरूले आफ्नो वास्तविक आम्दानीभन्दा धेरै खर्च गर्ने प्रतिस्पर्धा गरे दीर्घकालमा वित्तीय दबाब सिर्जना हुन सक्छ। दर्शकको उत्साहलाई स्थायी ग्राहक आधारमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु पनि जोखिम हो।

सरकारले खेलकुद उद्योग विकासका लागि के गर्न सक्छ

नेपालमा खेलकुदलाई आर्थिक गतिविधिको व्यवस्थित क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सरकारले नीतिगत र पूर्वाधारगत भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ। पहिलो आवश्यकता गुणस्तरीय खेल पूर्वाधार हो। राष्ट्रिय तथा प्रादेशिक स्तरमा नियमित प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सकिने मैदान, प्रशिक्षण केन्द्र र दर्शक सुविधाको विकास आवश्यक छ। दोस्रो, खेलकुदमा निजी लगानी आकर्षित गर्ने स्पष्ट नीतिगत वातावरण चाहिन्छ। तेस्रो, खेलकुद पर्यटनलाई पर्यटन नीतिसँग जोड्न सकिन्छ। चौथो, खेलकुद व्यवस्थापन, प्रसारण प्रविधि र खेल विज्ञानसम्बन्धी दक्ष जनशक्ति उत्पादनका लागि शैक्षिक तथा तालिम कार्यक्रम विस्तार गर्न आवश्यक छ। पाँचौँ, व्यावसायिक खेलकुद प्रतियोगिताको आर्थिक योगदान मापन गर्ने तथ्याङ्क प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

८ अर्बको मूल्याङ्कनबाट भविष्यको आर्थिक यात्रासम्म

एनपीएलको समग्र बजार मूल्य करिब ८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको दाबी नेपाली खेलकुदको व्यावसायिक यात्रामा उल्लेखनीय संकेत हो। यो मूल्याङ्कनले क्रिकेट अब खेलमैदानको प्रतिस्पर्धामा मात्रै सीमित नरही निजी लगानी, सञ्चार, विज्ञापन, प्रविधि, पर्यटन र सेवा क्षेत्रसँग जोडिएको आर्थिक गतिविधिको केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ। तर बजार मूल्य र वास्तविक आर्थिक योगदानबीच स्पष्ट अन्तर छ। ८ अर्ब रुपैयाँको मूल्याङ्कन स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छ भने डेढ अर्ब रुपैयाँको कारोबार पनि प्रतियोगिता सम्पन्न भएपछि मात्र वास्तविक तथ्याङ्कबाट परीक्षण गर्न सकिनेछ। एनपीएलको दीर्घकालीन सफलता केवल प्रायोजन रकम, दर्शक सङ्ख्या वा पुरस्कार राशिमा निर्भर रहने छैन। त्यसबाट सिर्जना हुने स्थायी रोजगारी, खेलाडी विकास, स्थानीय व्यवसायको विस्तार, सरकारी राजस्व, लगानीकर्ताको प्रतिफल र देशव्यापी क्रिकेट पूर्वाधारमा हुने सुधारले यसको वास्तविक आर्थिक महत्त्व निर्धारण गर्नेछन्।