दराजको नेपाल यात्रा: चिनियाँ लगानीदेखि अनलाइन बजारको नेतृत्वसम्म, सफलता कति र चुनौती कहाँ?

काठमाडौं। नेपालमा अनलाइन किनमेल भन्नासाथ धेरै उपभोक्ताको दिमागमा आउने पहिलो नाममध्ये एक हो—दराज। मोबाइल फोनदेखि कपडा, घरायसी सामान, सौन्दर्य सामग्री, विद्युतीय उपकरण र दैनिक उपभोग्य वस्तुसम्म एउटै डिजिटल बजारमा उपलब्ध गराउँदै आएको दराजले नेपालको खुद्रा व्यापारमा अनलाइन किनमेललाई स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

तर यसको चम्किलो बिक्री अभियान, ११.११ जस्ता ठूला छुट कार्यक्रम र देशव्यापी वितरण सञ्जालको पछाडि अर्को प्रश्न पनि छ—दराजको वास्तविक मालिक को हो? यसमा कति लगानी भएको छ? कम्पनीले पैसा कसरी कमाउँछ? नेपालमा यसको व्यवसाय कति सफल छ? र ठूलो बजार उपस्थितिका बाबजुद कम्पनी किन लागत घटाउने र संरचना परिवर्तन गर्ने अवस्थामा पुग्यो?

पाकिस्तानबाट सुरु भएको यात्रा

दराजको सुरुवात सन् २०१२ मा पाकिस्तानमा अनलाइन फेसन व्यवसायका रूपमा भएको थियो। जर्मनीको प्रविधि लगानी कम्पनी रकेट इन्टरनेटले यसलाई विकास गरेको थियो। सन् २०१५ मा दराज समूह गठन भएपछि व्यवसाय सामान्य अनलाइन बजार अर्थात् ‘मार्केटप्लेस’ मोडेलतर्फ विस्तार भयो। नेपालमा यसको जरा ‘केमु’सँग जोडिएको छ। केमु नेपालमा सन् २०१४ देखि सञ्चालनमा आएको थियो। सन् २०१६ मा दराजले केमुलाई समेटेपछि नेपालमा दराज ब्रान्ड स्थापित भयो।

दराजको शेयरधनी को हो?

दराजको स्वामित्वसम्बन्धी सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन सन् २०१८ मा भयो। चिनियाँ प्रविधि तथा ई–कमर्स समूह अलिबाबा ग्रुपले मे २०१८ मा दराजको १०० प्रतिशत शेयर स्वामित्व खरिद गरेको थियो। त्यसैले दराज मूलतः अलिबाबा समूहअन्तर्गतको व्यवसाय हो। अलिबाबाको सार्वजनिक विवरणमा पनि दराजलाई दक्षिण एसियामा सञ्चालन भइरहेको आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय ई–कमर्स व्यवसायमध्ये एकका रूपमा राखिएको छ।

अलिबाबाले कति रकममा किनेको थियो?

अलिबाबाको आर्थिक वर्ष २०१९ को औपचारिक वार्षिक विवरणअनुसार दराज सिंगापुर प्राइभेट लिमिटेडको १०० प्रतिशत स्वामित्व अमेरिकी डलर १९ करोड ४० लाख (US$194 million) नगदमा खरिद गरिएको थियो। तर यो रकम नेपालमा मात्रै गरिएको लगानी होइन; सम्पूर्ण दराज समूह खरिद गर्न तिरिएको रकम हो। त्यसपछि नेपालमा मात्रै कति थप पूँजी लगानी भयो भन्ने छुट्टै प्रमाणित सार्वजनिक तथ्यांक उपलब्ध छैन।

दराजको व्यवसाय कसरी चल्छ?

दराजको मुख्य संरचना ‘मार्केटप्लेस’ हो। दराज आफैंले सबै सामान किनेर भण्डारण गरी बेच्नेभन्दा विभिन्न विक्रेता र ब्रान्डलाई आफ्नो डिजिटल बजारमा ग्राहकसँग जोड्छ। विक्रेताले सामान सूचीकरण गरेपछि ग्राहकले एप वा वेबसाइटबाट अर्डर गर्छन्। दराजले प्रविधि, भुक्तानी, प्रचार, वितरण र ग्राहक व्यवस्थापनको पूर्वाधार उपलब्ध गराउँछ। प्लेटफर्मको आम्दानीका स्रोतमा श्रेणीअनुसारको कमिसन, विज्ञापन तथा प्रचार सेवा, वितरण तथा अन्य प्लेटफर्म सेवा पर्न सक्छन्।

नेपालको बजारमा दराज किन सफल भयो?

नेपालमा दराजको सफलताको पहिलो कारण बजारमा चाँडो प्रवेश गर्नु हो। डिजिटल भुक्तानी र स्मार्टफोनको प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्नुअघि नै केमु हुँदै दराजले बजार निर्माण सुरु गरिसकेको थियो। दोस्रो बलियो पक्ष वस्तुको विविधता हो। तेस्रो महत्वपूर्ण पक्ष वितरण हो। नेपालजस्तो कठिन भूगोल भएको मुलुकमा अनलाइन व्यापारको चुनौती वेबसाइट बनाउनु मात्र होइन, सामान ग्राहकसम्म पुर्‍याउनु पनि हो। चौथो कारण ११.११, दसैं, नयाँ वर्ष, ब्रान्ड अभियान र बैंकसँगको सहकार्यमा छुटजस्ता आक्रामक प्रचार रणनीति हुन्।

साना व्यवसायका लागि ठूलो डिजिटल बजार

दराजले स्थानीय विक्रेतालाई आफ्नै ठूलो वेबसाइट, एप र वितरण संरचना नबनाई अनलाइन ग्राहकसम्म पुग्ने बाटो दिएको छ। एउटा सानो नेपाली व्यवसायले आफ्नै ई–कमर्स प्रविधि, अनलाइन भुक्तानी, डिजिटल प्रचार र देशभर वितरण संयन्त्र बनाउन ठूलो पूँजी चाहिन्छ। दराजले यीमध्ये धेरै पूर्वाधार एउटै प्लेटफर्ममा उपलब्ध गराउँछ।

तर सफलता भनेको नाफा नै हो?

ठूलो बजार उपस्थिति, धेरै ग्राहक र उच्च अर्डर संख्या हुनु तथा कम्पनीले वास्तविक नाफा कमाउनु एउटै कुरा होइन। ई–कमर्समा प्रविधि, कर्मचारी, गोदाम, वितरण, फिर्ता सामान, छुट र ग्राहक प्राप्तिका लागि प्रचारमा ठूलो खर्च लाग्छ। सन् २०२४ मा दराज समूहले आफ्ना बजारमा कम्पनीव्यापी कर्मचारी कटौती घोषणा गरेको थियो र लागत संरचना दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको थियो। लगातार लागत नियन्त्रण र पुनर्संरचनाले ई–कमर्समा ठूलो बजार बनाउनु र त्यसलाई दीर्घकालीन रूपमा नाफामूलक बनाउनु फरक चुनौती हुन् भन्ने देखाउँछ।

दराज नेपालको नाफा कति?

दराज नेपालले आफ्नो पूर्ण वार्षिक आम्दानी, कुल कारोबार, सञ्चालन नाफा र खुद नाफाको विस्तृत तथ्यांक सार्वजनिक कम्पनीले जस्तै नियमित रूपमा सार्वजनिक गर्दैन। त्यसैले दराज नेपाल ‘यति नाफामा’ वा ‘यति घाटामा’ छ भनेर निश्चित रकम लेख्नु उपलब्ध सार्वजनिक प्रमाणका आधारमा उचित हुँदैन।

सबैभन्दा ठूलो कमजोरी—गुणस्तरमाथिको नियन्त्रण

मार्केटप्लेस मोडेलको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नै यसको कमजोरी पनि बन्न सक्छ। हजारौं विक्रेता जोडिँदा उत्पादनको संख्या र विविधता बढ्छ, तर प्रत्येक विक्रेताको सामानको गुणस्तर समान हुँदैन। गलत सामान, तस्वीरसँग नमिल्ने वस्तु, गुणस्तर, वारेन्टी वा नक्कली सामानसम्बन्धी समस्या आयो भने ग्राहकको असन्तुष्टि अन्ततः दराज ब्रान्डमै पुग्छ। DarazMall जस्ता प्रमाणित ब्रान्ड क्षेत्र यही विश्वासको समस्या कम गर्ने प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

फिर्ता र रकम फिर्ताको अनुभव अर्को चुनौती

अनलाइन व्यापारमा ग्राहकले सामान छोएर हेर्न नपाउने भएकाले सहज फिर्ता प्रणाली अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। वस्तु फिर्ताका सर्त व्यवसायका दृष्टिले आवश्यक भए पनि ग्राहकका लागि प्रक्रिया जटिल भयो भने विश्वास घट्न सक्छ। त्यसैले बिक्री बढाउनुजत्तिकै बिक्रीपछिको अनुभव सुधार्नु पनि दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धाको आधार हो।

मूल्य प्रतिस्पर्धाको अर्को पक्ष

ठूलो छुट ई–कमर्सको शक्तिशाली हतियार हो। तर लगातार छुट, निःशुल्क वितरण र महँगो प्रचारको आधारमा मात्रै वृद्धि गरियो भने दीर्घकालीन नाफामा दबाब पर्न सक्छ। विक्रेताले पनि कमिसन, प्रचार खर्च, छुटमा सहभागिता र फिर्ता अर्डरको लागतसमेत हिसाब नगरी केवल बिक्री रकम हेरेमा धेरै कारोबार गरेर पनि वास्तविक नाफा कम हुन सक्छ।

सामाजिक सञ्जालसँगको अप्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा

नेपालको ई–कमर्स बजारमा फेसबुक, इन्स्टाग्राम र टिकटकमार्फत हजारौं साना व्यवसायले ग्राहकसँग प्रत्यक्ष कारोबार गर्छन्। उनीहरूले औपचारिक मार्केटप्लेसको कमिसन नतिरी सामान बेच्न सक्छन्। तर त्यहाँ ग्राहक सुरक्षा, फिर्ता व्यवस्था, विक्रेताको पहिचान, व्यवस्थित भुक्तानी र वितरणमा जोखिम हुन सक्छ। दराजको चुनौती अर्को ई–कमर्स वेबसाइटसँग मात्र होइन, सामाजिक सञ्जालबाट हुने प्रत्यक्ष व्यापारसँग पनि हो।

अलिबाबाको स्वामित्व सबैभन्दा ठूलो शक्ति

दराजको सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक शक्ति अलिबाबासँगको सम्बन्ध हो। अलिबाबासँग ठूलो स्तरको ई–कमर्स सञ्चालन, प्रविधि, तथ्यांक व्यवस्थापन, डिजिटल विज्ञापन, विक्रेता प्रणाली र वितरणको अनुभव छ। यसले दराजलाई स्थानीय प्रतिस्पर्धीले सजिलै नक्कल गर्न नसक्ने प्राविधिक र संस्थागत आधार दिन्छ। तर ठूलो मूल कम्पनी हुनु मात्रै स्थानीय नाफाको ग्यारेन्टी होइन।

अन्ततः दराज सफल कि असफल?

यसको उत्तर एउटै शब्दमा दिन सकिँदैन। नेपालमा अनलाइन किनमेललाई आम उपभोक्तासम्म पुर्‍याउने, हजारौं वस्तु एउटै डिजिटल बजारमा ल्याउने, स्थानीय विक्रेतालाई अनलाइन ग्राहकसँग जोड्ने र ई–कमर्स पूर्वाधार विकास गर्ने दृष्टिले दराजको प्रभाव महत्वपूर्ण छ। स्वामित्वका हिसाबले पनि यो साधारण नेपाली स्टार्टअप होइन—सन् २०१८ देखि दराजको १०० प्रतिशत स्वामित्व अलिबाबासँग छ र सम्पूर्ण समूह किन्न अलिबाबाले १९ करोड ४० लाख अमेरिकी डलर तिरेको थियो।

अबको वास्तविक परीक्षा ग्राहकको विश्वास कायम राख्ने, विक्रेताको व्यवसायलाई नाफामूलक बनाउने, सामानको गुणस्तर नियन्त्रण गर्ने, फिर्ता प्रक्रिया सहज बनाउने, वितरण लागत नियन्त्रण गर्ने र आफ्नै सञ्चालनलाई दिगो नाफामा लैजाने क्षमता हो।

नेपालमा ई–कमर्सको बजार अझै विकासको चरणमै छ। त्यसैले दराजको कथा समाप्त भएको सफलताको कथा होइन; यो ठूलो विदेशी पूँजी, स्थानीय बजारको सम्भावना र ई–कमर्सको कठिन अर्थशास्त्रबीच चलिरहेको एउटा व्यावसायिक यात्रा पनि हो।