सिरहादेखि रुसको व्यापारिक संसारसम्म: उपेन्द्र महतोको असाधारण यात्रा

सिरहाको किसान परिवारमा जन्मिएको एउटा बालक, जसले कहिलेकाहीँ पढाइ नै रोक्नुपर्ने आर्थिक अवस्था भोग्यो; छात्रवृत्तिमा सोभियत संघ पुग्यो; अभियांत्रिकी र अनुसन्धानमा उच्च शिक्षा हासिल गर्‍यो; अनि सोभियत व्यवस्था विघटन हुँदै गरेको संक्रमणकालीन बजारमा सानो व्यापारबाट अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसाय निर्माण गर्‍यो। उपेन्द्र महतोको यात्रा नेपाली उद्यमशीलताको सबैभन्दा असामान्य विश्वयात्रामध्ये एक हो।

नेपालमा उनको परिचय व्यवसायी, लगानीकर्ता, स्वास्थ्य क्षेत्रका प्रवर्द्धक र गैरआवासीय नेपाली संघका संस्थापक अध्यक्षका रूपमा छ। विदेशमा भने उनको व्यवसायिक इतिहास बेलारुस, रुस र पूर्व सोभियत क्षेत्रसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

अन्नपूर्ण एक्सप्रेस मा प्रकाशित उनको आत्मकथात्मक विवरणअनुसार उपेन्द्र महतोको जन्म २४ अप्रिल १९६२ मा सिरहामा किसान परिवारमा भएको थियो। आर्थिक अभावबीच विद्यालय शिक्षा पूरा गरेका उनी पछि अभियांत्रिकी अध्ययनतर्फ गए। यही शिक्षा उनको जीवनको पहिलो ठूलो मोड बन्यो।

किसान परिवारबाट इन्जिनियर बन्ने सपना

महतोले आफ्नो बाल्यकाल सम्झँदा परिवारमा अन्न उत्पादन भए पनि नगदको अभाव रहने गरेको बताएका छन्। ग्रामीण अर्थतन्त्रमा यो विरोधाभास सामान्य थियो—जमिन र उत्पादन भए पनि शिक्षा, उपचार वा अन्य खर्चका लागि नगद आय सीमित।

उनले कठिनाइका बीच एसएलसी राम्रो नतिजासहित पूरा गरे र इन्जिनियर बन्ने आकांक्षा राखे। काठमाडौं आएर पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसमा ओभरसियर तहको अध्ययन गरेपछि केही समय सुनसरी–मोरङ सिंचाइ परियोजनामा काम गरे।

यस प्रारम्भिक अनुभवले उनलाई एउटा कुरा स्पष्ट गर्‍यो—नेपालको विकासमा जलस्रोत, सिंचाइ र पूर्वाधार कति महत्वपूर्ण छन्। यही रुचिले पछि उनको उच्च शिक्षा जलविद्युत् अभियांत्रिकी तर्फ मोडियो।

१९८२: सोभियत संघतर्फको यात्रा

सन् १९८२ मा महतो छात्रवृत्तिमा तत्कालीन सोभियत संघको मिन्स्क, बेलारुस पुगे। उनले बेलारुसियन पोलिटेक्निक इन्स्टिच्युटमा स्नातक र स्नातकोत्तर अध्ययन गरे र पछि माटो यान्त्रिकी विषयमा विद्यावारिधि पूरा गरे। सार्वजनिक जीवनीहरूमा उनको उच्च अनुसन्धान तहको प्राविधिक अध्ययनसमेत उल्लेख गरिएको छ।

त्यो समय सोभियत संघ बन्द आर्थिक प्रणालीमा थियो। विदेशी विद्यार्थीको जीवन नियन्त्रणयुक्त थियो र निजी व्यापारको सम्भावना सीमित। महतो विद्यार्थीका रूपमा अभियांत्रिकी, विज्ञान र अनुसन्धानमा केन्द्रित थिए। तर १९८० को दशकको अन्त्यमा सोभियत अर्थव्यवस्था खुल्न थालेपछि उनका लागि अर्को संसार खुल्यो—बजार।

इतिहासले उनलाई ठीक त्यस्तो मोडमा राख्यो जहाँ राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भइरहेको थियो र पुरानो आपूर्ति प्रणाली भत्किँदै थियो। बजारमा माग थियो, तर वितरण संरचना तयार थिएन। उद्यमीका लागि यस्तो अवस्था ठूलो जोखिमसँगै ठूलो अवसर पनि हुन्छ।

६०० डलरबाट सुरु भएको व्यापार

अन्नपूर्ण एक्सप्रेसको विवरणमा महतोले करिब ६०० अमेरिकी डलर लगानीबाट विद्युतीय उपकरणको व्यापार सुरु गरेको बताएका छन्। उनको टोलीले जर्मनी र सिंगापुरबाट विद्युतीय सामान ल्याएर सोभियत राज्यहरूमा बिक्री गर्थ्यो।

आज विश्वव्यापी व्यापार सामान्य लाग्छ; त्यतिबेला पूर्व सोभियत बजारमा पश्चिमी सामानको अभाव थियो। माग र आपूर्तिबीच ठूलो अन्तर थियो। महतोले यही अन्तर पहिचान गरे।

व्यापारको सुरुवातमा ठूलो पूँजीभन्दा बजारको समय निर्णायक भयो। खुल्दै गरेको अर्थतन्त्रमा उपभोक्ता नयाँ ब्रान्ड र प्रविधि चाहन्थे, तर स्थापित वितरण शृंखला थिएन। बाहिरबाट सामान ल्याउन सक्ने, भन्सार र ढुवानी बुझ्ने र स्थानीय बजारमा बिक्री गर्न सक्ने व्यापारीका लागि अवसर तीव्र रूपमा बढ्यो।

सोभियत विघटन: संकट कि अवसर?

१९९१ मा सोभियत संघ विघटन भयो। राजनीतिक र आर्थिक अस्थिरता, मुद्रा परिवर्तन, निजीकरण र नयाँ कानुनी संरचनाले लाखौं मानिसको जीवन बदल्यो। धेरै व्यवसाय नष्ट भए; नयाँ उद्यमी वर्ग जन्मियो।

महतोले संक्रमणकालीन बजारमा विद्युतीय उपकरणबाट अन्य क्षेत्रमा विस्तार गरे। आफ्नो आत्मकथात्मक विवरणमा उनले बेलारुसमा प्रारम्भिक विदेशी उद्यमीमध्ये एकका रूपमा कम्पनी दर्ता गरेको र व्यवसाय ठूलो व्यावसायिक समूहमा रूपान्तरण भएको बताएका छन्।

सन् १९९३ मा बेलारुस सरकारले उनलाई रुसबाट कच्चा तेल आयात गरी बेलारुसमा प्रशोधन गर्ने अनुमति दिएको उनको भनाइ छ। तेल व्यापारको आकार विद्युतीय उपकरणभन्दा बिल्कुल फरक हुन्छ—ठूलो कार्यशील पूँजी, सरकारी अनुमति, सीमापार ढुवानी र भूराजनीतिक जोखिम आवश्यक हुन्छ।

यही चरणले महतोको व्यवसायलाई सानो व्यापारबाट विविधीकृत उद्यमतर्फ धकेल्यो।

विद्युतीय उपकरण, तेल, घरजग्गा र पूर्वाधार

महतोको सार्वजनिक परिचयमा पूर्व सोभियत क्षेत्रमा विद्युतीय उपकरणको खुद्रा व्यापार, टेलिभिजन उत्पादन, पेट्रोलियम पदार्थ, सडक तथा पूर्वाधार उपकरण, घरजग्गा र अन्य क्षेत्रमा लगानी उल्लेख हुन्छ।

उनले रुसमा टेलिभिजन कारखाना स्थापना गरेको र मिन्स्कमा ठूलो विद्युतीय उपकरणको खुद्रा सञ्जाल विकास गरेको बताएका छन्। संक्रमणकालीन अर्थतन्त्रमा उपभोक्ता विद्युतीय उपकरण सबैभन्दा छिटो बढ्ने क्षेत्रमध्ये थियो—पुरानो उत्पादन प्रणाली कमजोर, नयाँ उपभोक्ता आकांक्षा तीव्र।

तर विविधीकृत व्यवसायिक समूह बनाउनु केवल अवसर पहिचान गर्नु होइन। विभिन्न उद्योगका कानुन, वित्त, आपूर्ति शृंखला, व्यवस्थापन टोली र जोखिम संरचना फरक हुन्छन्। एक देशमा सफल व्यापार अर्को देशमा स्वतः सफल हुँदैन। महतोको व्यवसायिक विकासले स्थानीय साझेदारी र बजारअनुकूलताको महत्व देखाउँछ।

विदेशमा सम्पत्ति, मन नेपालतिर

धेरै सफल प्रवासी व्यवसायीका लागि एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्छ—मूल देशसँग सम्बन्ध कस्तो रहने?

महतोले नेपाली टाइम्स मा २०१० मा प्रकाशित विचारमा नेपालमा लगानी गर्नु आफ्नै दीर्घकालीन हितसँग जोडिएको तर्क गरेका थिए। विदेशको नागरिकता वा बसोबासले सांस्कृतिक मूल पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्दैन र नेपालको समृद्धिले विदेशमा रहेका नेपालीको पहिचानलाई पनि बलियो बनाउँछ भन्ने उनको दृष्टिकोण थियो।

यही सोचले उनको व्यवसायिक कथा प्रवासी नेपालीको संस्थागत सञ्जाल निर्माणतर्फ मोडियो।

गैरआवासीय नेपाली संघ: व्यक्तिबाट सञ्जाल निर्माण

सन् २००३ मा गैरआवासीय नेपाली संघ स्थापना हुँदा उपेन्द्र महतो यसको संस्थापक अध्यक्ष बने। नेपाल व्यवसाय सम्मेलन २०२६ ले पनि उनलाई संस्थापक अध्यक्षका रूपमा सूचीबद्ध गरेको छ।

गैरआवासीय नेपाली संघको अवधारणा व्यवसायिकभन्दा ठूलो थियो। विश्वभर छरिएका नेपालीलाई एउटै सञ्जालमा जोड्ने, नेपालमा लगानी र ज्ञान हस्तान्तरण बढाउने, प्रवासी नेपालीका अधिकारबारे बहस गर्ने र मूल देशसँग संस्थागत सम्बन्ध बनाउने यसको आधारभूत उद्देश्य रह्यो।

महतोको महत्व यहीँ छ—उनले व्यक्तिगत सफलतालाई सामूहिक प्रवासी सञ्जालमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरे। एउटा सफल व्यवसायीले आफ्नो सम्पर्क सञ्जाल आफ्नै कम्पनीमा सीमित राख्नुको सट्टा विश्वभरका नेपालीलाई जोड्ने संस्था निर्माणमा प्रयोग गरे।

गैरआवासीय नेपाली संघ पछि आन्तरिक विवाद, नेतृत्व संघर्ष र संरचनागत चुनौतीबाट पनि गुज्रिएको छ। तर यसको स्थापना नेपाली प्रवासी समुदायलाई संगठित गर्ने ऐतिहासिक चरण थियो, र महतोको नाम त्यसको प्रारम्भिक नेतृत्वसँग स्थायी रूपमा जोडिएको छ।

नेपालमा लगानीको अर्को अध्याय

विदेशमा सफल भएपछि महतोले नेपालमा विभिन्न क्षेत्रतर्फ लगानी र सामाजिक परियोजना अघि बढाए। सार्वजनिक विवरणहरूमा बैंकिङ, जलविद्युत्, स्वास्थ्य, शिक्षा, सञ्चारमाध्यम र दूरसञ्चारसँग उनको नाम जोडिएको छ।

उनको नेपाल केन्द्रित सबैभन्दा देखिने परियोजनामध्ये एक हो—नेपाल मेडिसिटी।

नेपाल मेडिसिटी: स्वास्थ्यलाई व्यवसायभन्दा ठूलो मिशन

नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा महतोको परिचय नेपाल मेडिसिटी अस्पतालका अध्यक्षका रूपमा बलियो छ। मार्च २०२६ मा बिजनेस ३६० ले प्रकाशित गरेको रिपोर्टमा उनलाई अस्पतालका अध्यक्षका रूपमा उद्धृत गरिएको छ। सोही वर्ष नेपाल मेडिसिटीले स्कटल्यान्डको आपतकालीन चिकित्सा उद्धार सेवासँग उन्नत प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो।

स्वास्थ्य सेवा अन्य व्यवसायभन्दा फरक छ। ग्राहक वास्तवमा बिरामी हो, जसको निर्णय जीवन-मृत्यु, विश्वास र चिकित्सकीय गुणस्तरसँग जोडिन्छ। अस्पताल व्यवसायमा केवल भवन र उपकरण पर्याप्त हुँदैन; विशेषज्ञ चिकित्सक, नर्सिङ गुणस्तर, संक्रमण नियन्त्रण, सुशासन र बिरामी सुरक्षा निर्णायक हुन्छ।

महतोले नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्य बारम्बार सार्वजनिक गरेका छन्। नेपाल मेडिसिटीको दृष्टिमा अत्यधिक जटिल उपचारका लागि नेपालीलाई विदेश जानुपर्ने आवश्यकता घटाउने लक्ष्य देखिन्छ।

किन स्वास्थ्य क्षेत्रमा?

प्रवासी लगानीकर्ताका लागि स्वास्थ्य सेवा आकर्षक र चुनौतीपूर्ण दुवै क्षेत्र हो। नेपालमा उपचारका लागि भारत, थाइल्यान्ड वा अन्य देश जाने खर्च ठूलो छ। यदि जटिल उपचार देशभित्र उपलब्ध भयो भने बिरामीको पैसा मात्र बच्दैन, चिकित्सकीय प्रतिभा र प्रविधि पनि नेपालमै विकास हुन्छ।

तर स्वास्थ्य क्षेत्रमा “विश्वस्तरीय” भन्ने दाबी केवल प्रचारबाट प्रमाणित हुँदैन। उपचार नतिजा, मान्यता, सुरक्षा मापदण्ड र पहुँचले त्यसको परीक्षण गर्छ। ठूलो निजी अस्पतालका लागि अर्को चुनौती हो—उच्च प्रविधि र विशेषज्ञ सेवा दिँदा उपचार आम नागरिकका लागि कति पहुँचयोग्य रहन्छ?

महतोको स्वास्थ्य लगानीको सामाजिक मूल्य पनि यही प्रश्नसँग जोडिएको छ: गुणस्तर र पहुँचको सन्तुलन।

बैंकिङ अनुभव र बदलिएको भूमिका

महतो नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा पनि संलग्न रहे। माछापुच्छ्रे बैंकको आधिकारिक वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार उनी केही समय सञ्चालक समितिका अध्यक्ष थिए। तर बैंकको २०२३/२४ प्रतिवेदनले उनले ७ मंसिर २०८० मा अध्यक्ष पदबाट राजीनामा दिएको र त्यसपछि रोशन के.सी. अध्यक्ष बनेको स्पष्ट गर्छ। त्यसैले उनलाई हालको अध्यक्ष भनेर उल्लेख गर्नु सही हुँदैन।

यो उदाहरण सार्वजनिक व्यक्तित्वको परिचय लेख्दा समयसँगै भूमिका अद्यावधिक गर्नु किन आवश्यक छ भन्ने पनि देखाउँछ। व्यवसायीहरू विभिन्न कम्पनीमा प्रवेश र बाहिरिन्छन्; दशक पुरानो पदलाई वर्तमान परिचय बनाउनु भ्रामक हुन सक्छ।

व्यवसाय र परोपकारबीच

महतोको सार्वजनिक जीवनमा परोपकार पनि प्रमुख छ। सन् २००० मै नेपाली टाइम्स ले उनले हेल्प नेपाल नेटवर्कलाई सहयोग गरेको रिपोर्ट गरेको थियो। शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक क्षेत्रमा उनको परिवारसँग जोडिएका न्यास तथा पहलहरूको उल्लेख विभिन्न सार्वजनिक स्रोतमा पाइन्छ।

फूलकुमारी महतो स्मृति प्रतिष्ठानजस्ता पहलहरू परिवारको स्मृति र सामाजिक सेवासँग जोडिएका छन्। ठूलो व्यवसायीको परोपकार समाजमा प्रभावकारी हुन सक्छ, तर यसको वास्तविक मूल्य दानको आकारभन्दा कार्यक्रमको निरन्तरता, सुशासन र मापनयोग्य प्रभावमा निर्भर हुन्छ।

वैज्ञानिक शिक्षा र व्यापारिक सूझबूझको संयोजन

महतोको कथामा एउटा रोचक विरोधाभास छ—उनी मूलतः अनुसन्धानकर्ता र इन्जिनियर हुन्, तर प्रसिद्धि व्यवसायीका रूपमा पाए। माटो यान्त्रिकी र जलविद्युत् अध्ययन गरेको व्यक्ति विद्युतीय उपकरण, तेल र घरजग्गामा सफल भयो।

यो परिवर्तन असम्बन्धित जस्तो देखिए पनि वैज्ञानिक प्रशिक्षणले संरचित सोच, तथ्यांक, जोखिम र प्रणाली बुझ्न सहयोग गर्छ। व्यापारमा सूझबूझ महत्वपूर्ण हुन्छ, तर ठूलो आकारमा निर्णय लिन विश्लेषणात्मक अनुशासन अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

महतोले आफ्नो शिक्षा छाडेर व्यवसाय गरेका होइनन्; शिक्षा नै उनको अनुकूलन क्षमताको आधार बनेको देखिन्छ।

संक्रमणकालीन बजारमा सफलताको मूल्य

पूर्व सोभियत क्षेत्रमा १९९० को दशक असाधारण आर्थिक संक्रमणको समय थियो। निजीकरण, कमजोर नियामक संरचना, तीव्र असमानता र नयाँ धनाढ्य वर्गको उदयका कारण त्यो समयको व्यवसायिक इतिहास विवादरहित छैन।

महतोको सफलताको कथा पनि त्यही परिवेशभित्र विकसित भएको हो। त्यसैले उनको उपलब्धि बुझ्दा बजार खुलाइको अवसरसँगै संक्रमणकालीन अर्थतन्त्रको जटिलता पनि सम्झनुपर्छ। ठूलो सम्पत्ति निर्माण सधैं उद्यमीको मेहनत मात्र होइन; समय, नीति परिवर्तन, पूँजी पहुँच र संस्थागत वातावरणसँग पनि जोडिएको हुन्छ।

यही सन्दर्भले उनको यात्रा अझ रोचक बनाउँछ—उनले इतिहास बदलिँदै गरेको क्षणमा बजार संकेत पहिचान गरे।

नेपालका लागि प्रवासी पूँजीको अर्थ

उपेन्द्र महतोको करिअरबाट नेपालका लागि एउटा ठूलो प्रश्न निस्कन्छ: विदेशमा सफल भएका नेपालीको पूँजीलाई देशभित्र कसरी आकर्षित गर्ने?

पैसा मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रवासी लगानीकर्ताले पूर्वानुमानयोग्य नीति, सम्झौताको कार्यान्वयन, कर स्पष्टता, नाफा फिर्ता लैजान सकिने व्यवस्था र व्यावसायिक सुशासन खोज्छ। महतोले सार्वजनिक रूपमा नेपालमा लगानी वातावरण सुधारको आवश्यकता विभिन्न समयमा उठाउँदै आएका छन्।

गैरआवासीय नेपाली संघ स्थापना, नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्रको लगानी र अन्य परियोजनामार्फत उनको कथा एउटा प्रयोग पनि हो—प्रवासी पूँजी नेपाल फर्काउँदा के सम्भावना र के चुनौती आउँछन्?

व्यक्तिगत सफलताबाट संस्थागत विरासतसम्म

उपेन्द्र महतोले धेरै उद्योग छोए, तर अन्ततः उनको विरासत कुन क्षेत्रमा सबैभन्दा बलियो हुन्छ भन्ने प्रश्न खुला छ। बेलारुस र रुसको व्यापार? गैरआवासीय नेपाली संघ? नेपाल मेडिसिटी? परोपकार?

सम्भवतः उत्तर एउटै संस्थामा छैन। उनको विशेषता नै अनेक संसार जोड्नु हो—गाउँ र विश्व, अभियांत्रिकी र व्यापार, प्रवासी समुदाय र मातृभूमि, निजी नाफा र सामाजिक सेवा।

तर संस्थापक केन्द्रित परियोजनाको दीर्घकालीन सफलता उत्तराधिकार र संस्था निर्माणमा निर्भर हुन्छ। संस्थापक सक्रिय हुँदा चल्ने संस्था र संस्थापकबिना पनि चल्ने संस्था फरक हुन्छन्। नेपाल मेडिसिटी, सामाजिक न्यास र अन्य लगानीका लागि यही सुशासन चुनौती भविष्यमा निर्णायक हुनेछ।

सिरहादेखि मिन्स्क, मस्को र फेरि नेपालसम्म

उपेन्द्र महतोको जीवनलाई एउटा सीधा रेखामा राख्न कठिन छ। सिरहाको किसान परिवारबाट पुल्चोक, त्यहाँबाट मिन्स्क; अनुसन्धानकर्ताबाट विद्युतीय उपकरणका व्यापारी; त्यहाँबाट तेल र घरजग्गा व्यवसाय; विदेशको व्यवसायीबाट गैरआवासीय नेपाली संघका संस्थापक; अनि नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्रका लगानीकर्ता।

उनको कथा “कति धनी भए?” भन्ने प्रश्नभन्दा ठूलो छ। यो भूराजनीतिक संक्रमणको बीच अवसर पहिचान गर्ने क्षमता, शिक्षा र अनुकूलनशीलता, प्रवासी सञ्जाल र मूल देशतर्फ फर्किएको लगानीको कथा हो।

नेपालका युवा उद्यमीका लागि यसको सरल शिक्षा ‘विदेश जाऊ र धनी बन’ होइन। बरु गहिरो शिक्षा यस्तो छ—ज्ञानले अवसर चिन्ने क्षमता दिन्छ, तर अवसरलाई व्यवसायमा बदल्न समयबोध, जोखिम र कार्यान्वयन चाहिन्छ।

आज २०२६ मा महतो नेपाल मेडिसिटीको अध्यक्षका रूपमा स्वास्थ्य क्षेत्रको क्षमता निर्माणबारे सक्रिय रूपमा बोलिरहेका छन्। चार दशकअघि जलविद्युत् र माटो यान्त्रिकी पढ्न बेलारुस पुगेको विद्यार्थी अहिले नेपालमा स्वास्थ्य क्षमता र प्रवासी लगानीको बहसमा देखिन्छ।

यही परिवर्तन उनको जीवनको सबैभन्दा रोचक पक्ष हो। उनका व्यवसायहरू समयसँगै बदलिरहे, देशहरू बदलिरहे, उद्योग बदलिरहे—तर एउटा विचार स्थिर रह्यो: विदेशमा बनाएको ज्ञान, सञ्जाल र पूँजीको केही हिस्सा नेपालसँग जोड्नु।

सिरहाको गाउँबाट विश्व बजारसम्म पुगेको यो यात्रा त्यसैले केवल व्यक्तिगत सफलता होइन; नेपाली प्रवासी समुदायले विश्व अर्थतन्त्रमा बनाएको स्थान र मातृभूमिसँग कायम राखेको जटिल सम्बन्धको पनि कथा हो।

---

तस्बिर श्रेय: बिजनेस ३६० नेपाल / अभिलेख तस्बिर।