लमजुङदेखि अस्ट्रेलियाको व्यावसायिक संसारसम्म: शेष घलेको विश्वयात्रा

लमजुङको पहाडी गाउँबाट सुरु भएको एउटा जीवन सोभियत संघको अभियांत्रिकी कक्षासम्म पुग्यो, त्यहाँबाट नेपाल सरकारको सडक परियोजनामा फर्कियो, अनि फेरि अस्ट्रेलियाको मेलबर्नमा नयाँ सुरुवात भयो। शेष घलेको यात्रा केवल धनी प्रवासी नेपालीको कथा होइन; यो शिक्षा, बसाइँसराइ, उद्यमशीलता, घरजग्गा लगानी र प्रवासी नेतृत्व एकै जीवनमा कसरी जोडिन सक्छ भन्ने कथा हो।

आज शेष घले मेलबर्न इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीका सह-संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्। उनले आफ्नी पत्नी जमुना गुरुङसँग मिलेर सन् १९९६ मा यो संस्था स्थापना गरेका थिए। संस्थाको आधिकारिक विवरण अनुसार यसले मेलबर्न र सिड्नीमा उच्च शिक्षा प्रदान गर्दै आएको छ।

घलेको कथा विशेष किन छ भने यो एउटै देश वा एउटै उद्योगमा सीमित छैन। नेपालमा जन्म, सोभियत संघमा उच्च शिक्षा, नेपाल सरकारमा इन्जिनियरिङ सेवा, अस्ट्रेलियामा व्यवस्थापन अध्ययन, निजी शिक्षण संस्था, व्यावसायिक घरजग्गा लगानी र त्यसपछि विश्वभरका गैरआवासीय नेपालीको संगठनमा नेतृत्व—यी सबै चरणले उनको उद्यमशील सोचलाई आकार दिएका छन्।

लमजुङको बाल्यकाल र शिक्षाको बाटो

शेष घलेको जन्म नेपालमा भएको हो। सार्वजनिक जीवनीहरूमा उनको बाल्यकाल लमजुङसँग जोडिएको छ। ग्रामीण नेपालमा हुर्किएको पुस्ताका लागि उच्च शिक्षा आफैंमा ठूलो अवसर थियो, झन् विदेशमा प्राविधिक अध्ययन गर्न पाउनु अझ दुर्लभ।

नेपाल सरकारको छात्रवृत्तिमा उनी सन् १९७९ मा तत्कालीन सोभियत संघ गए। संस्थाको सञ्चालक समितिसम्बन्धी विवरण अनुसार उनले सन् १९७९ देखि १९८६ सम्म खार्कोभ अटोमोबाइल तथा राजमार्ग संस्थानमा अध्ययन गरेर सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर पूरा गरे।

यो समय शीतयुद्धको थियो। सोभियत संघमा अध्ययन गर्ने नेपाली विद्यार्थीहरू प्रायः अभियांत्रिकी, चिकित्सा र प्राविधिक क्षेत्रमा सरकारी छात्रवृत्तिमा जान्थे। घलेका लागि यो केवल डिग्री थिएन; फरक सामाजिक व्यवस्था, भाषा र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवसँग पहिलो प्रत्यक्ष परिचय पनि थियो।

नेपाल फर्केर सरकारी इन्जिनियर

अध्ययनपछि घले नेपाल फर्किए र सरकारी यातायात विभागमा राजमार्ग परियोजना इन्जिनियरका रूपमा काम गरे। उनको प्रारम्भिक करिअर हेर्दा उनी सरकारी प्राविधिक सेवामै दीर्घकालीन भविष्य बनाउन सक्थे। तर जीवनले अर्कै दिशा लियो।

अभियांत्रिकीले समस्या समाधान, संरचना, गणना र परियोजना अनुशासन सिकाउँछ। पछि उनले शिक्षा संस्था र व्यावसायिक घरजग्गा क्षेत्रमा प्रवेश गर्दा यही विश्लेषणात्मक सोच उपयोगी भएको देखिन्छ। यद्यपि व्यवसाय र अभियांत्रिकी फरक संसार हुन्, दुवैमा जोखिम मूल्यांकन, योजना र दीर्घकालीन कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ।

१९९०: मेलबर्नतर्फको अर्को मोड

सन् १९९० मा घले अस्ट्रेलियाको मेलबर्न सरे। संस्थाको आधिकारिक जीवनी अनुसार उनले भिक्टोरिया विश्वविद्यालयबाट सन् १९९४ मा व्यवसाय प्रशासनमा स्नातकोत्तर पूरा गरे।

विदेशमा सर्ने निर्णय धेरै मानिसका लागि केवल भौगोलिक परिवर्तन हुँदैन। योग्यता पुनःमान्यता, नयाँ भाषा र संस्कृतिमा काम, आर्थिक स्थिरता र परिवारको भविष्य—सबै एकैचोटि पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ। घलेको दोस्रो करिअर यही बिन्दुबाट सुरु भयो।

सिभिल इन्जिनियरिङको पृष्ठभूमि बोकेका व्यक्तिले व्यवस्थापन पढ्नु उनको करिअर मोडको संकेत थियो। यस अध्ययनले प्राविधिक ज्ञानलाई वित्त, व्यवस्थापन, बजार र संस्था निर्माणसँग जोड्ने आधार तयार गर्‍यो।

शिक्षा व्यवसाय किन?

सन् १९९६ मा शेष घले र जमुना गुरुङले मेलबर्न इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी स्थापना गरे। आफूहरू दुवै विदेशमा विद्यार्थी बनेर बसेका अनुभवले अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीका चुनौती बुझ्न सहयोग गरेको सम्बद्ध प्रतिष्ठानको संस्थापक विवरण मा उल्लेख छ।

शिक्षा व्यवसायको प्रकृति खुद्रा व्यापार वा उत्पादनभन्दा फरक हुन्छ। यहाँ विद्यार्थीले शुल्क तिर्छ, तर संस्थाको वास्तविक मूल्य दीर्घकालमा देखिन्छ—शिक्षण गुणस्तर, स्नातकको उपलब्धि, मान्यता, शैक्षिक सुशासन र प्रतिष्ठामार्फत। अस्ट्रेलियामा उच्च शिक्षा कडा नियमन भएको क्षेत्र भएकाले निजी शिक्षण संस्था चलाउनु केवल कक्षा र शुल्कको विषय होइन; शैक्षिक मापदण्ड, विद्यार्थी हित र नियामक आवश्यकतासँग जोडिएको दीर्घकालीन जिम्मेवारी पनि हो।

संस्था क्रमशः व्यवसाय, सूचना प्रविधि र अन्य उच्च शिक्षा कार्यक्रम प्रदान गर्ने संस्थाका रूपमा विकसित भयो। आधिकारिक परिचय ले मेलबर्न र सिड्नीबाट स्नातक तथा स्नातकोत्तर कार्यक्रम सञ्चालन हुने उल्लेख गर्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा अनुसन्धानमुखी अध्ययन पनि विस्तार गरिएको संस्थाले जनाएको छ।

पति–पत्नीको साझेदारी

शेष घलेको व्यवसायिक यात्रामा जमुना गुरुङको भूमिका केन्द्रीय छ। संस्थाका आधिकारिक विवरणहरूमा घले प्रमुख कार्यकारी अधिकृत र जमुना गुरुङ व्यवस्थापकीय निर्देशक तथा सह-संस्थापकका रूपमा उल्लेख छन्।

पारिवारिक व्यवसायमा दम्पती साझेदारी विशेष प्रकारको सुशासन पद्धति हो। व्यक्तिगत सम्बन्ध र संस्थागत निर्णय छुट्याउन कठिन हुन सक्छ, तर विश्वास र दीर्घकालीन प्रतिबद्धता ठूलो शक्ति पनि बन्न सक्छ। संस्था तीन दशक नजिक पुग्दा यसको सफलता व्यक्तिको उद्यमशीलता मात्र होइन, संस्थागत निरन्तरताको प्रश्नसँग पनि जोडिएको छ।

शिक्षण संस्था दीर्घकालीन हुन शैक्षिक नेतृत्व, सञ्चालक समिति, व्यावसायिक व्यवस्थापन र स्पष्ट जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ। संस्थापक सक्रिय हुँदा मात्रै चल्ने संस्था र संस्थापकबिनासमेत निरन्तरता पाउने संस्था फरक हुन्छन्। यही कारण घलेको दीर्घकालीन विरासत संस्था कति स्वायत्त र व्यवस्थित हुन्छ भन्नेमा पनि निर्भर हुनेछ।

शिक्षाबाट व्यावसायिक घरजग्गासम्म

घले दम्पतीको सम्पत्ति निर्माण शिक्षा व्यवसायमा मात्र सीमित छैन। उनीहरूसँग अस्ट्रेलियामा उल्लेखनीय व्यावसायिक घरजग्गा लगानी रहेको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। ठूला शहरमा कार्यालय भवन, व्यावसायिक स्थान र दीर्घकालीन सम्पत्ति लगानी धन निर्माणको महत्वपूर्ण माध्यम हो।

तर घरजग्गा लगानीमा ठूलो पूँजी, ऋण, ब्याजदर जोखिम, खाली रहने जोखिम र बजार चक्रका चुनौती हुन्छन्। शिक्षा व्यवसायबाट आउने आम्दानी र दीर्घकालीन भौतिक सम्पत्तिलाई जोड्नु विविधीकरणको एउटा पद्धति हो।

घलेको व्यवसायिक सोचको एउटा विशेषता यही देखिन्छ—चलायमान व्यवसाय र दीर्घकालीन सम्पत्ति दुवैको संयोजन।

अस्ट्रेलियाली सफलताबाट नेपाली प्रवासी नेतृत्वसम्म

व्यवसायिक सफलतापछि घलेको सार्वजनिक परिचय गैरआवासीय नेपाली संघसँग जोडियो। उनी सन् २०१३ मा संघको अध्यक्ष निर्वाचित भए र सन् २०१५ मा दोस्रो कार्यकालका लागि पुनः निर्वाचित भए। आधिकारिक जीवनीले उनको अध्यक्षीय कार्यकाल सन् २०१३ देखि २०१७ सम्म रहेको उल्लेख गर्छ।

गैरआवासीय नेपाली संघको नेतृत्व केवल सामाजिक संगठन चलाउनु होइन। विश्वभर फैलिएका नेपाली, पहिचान, लगानी नीति, नागरिकता, श्रम बसाइँसराइ र नेपालको विकाससँग प्रवासी समुदायको सम्बन्धजस्ता जटिल विषयमा नेतृत्व गर्नुपर्छ।

घलेको नेतृत्वकालमा “गैरआवासीय नेपालीले नेपालसँग आर्थिक र भावनात्मक सम्बन्ध कसरी मजबुत बनाउने?” भन्ने प्रश्न प्रमुख थियो। प्रवासी पूँजी केवल पैसा पठाउने माध्यम होइन; ज्ञान, सम्पर्क सञ्जाल, प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच पनि हुन सक्छ भन्ने धारणा संघको अभियानको महत्वपूर्ण आधार बन्यो।

२०१५ को भूकम्प: व्यवसायीबाट राहतकर्मी

२५ अप्रिल २०१५ को विनाशकारी भूकम्पपछि घले दम्पती नेपाल आएर राहत तथा पुनर्निर्माणमा सक्रिय भए। संस्थाको सार्वजनिक विवरण अनुसार शेष घले र जमुना गुरुङले दुई लाख पचास हजार अस्ट्रेलियाली डलर सहयोग गरे र प्रभावित क्षेत्रमा राहत कार्यमा उल्लेखनीय समय बिताए। संस्थासँग जोडिएको समुदायले थप रकम संकलन गरेको पनि उल्लेख छ।

त्यही वर्ष नेपाल सरकारले घलेलाई भूकम्प पुनर्निर्माणका लागि विशेष दूत नियुक्त गरेको संस्थाको विवरणमा उल्लेख छ। ठूलो प्राकृतिक विपत्तिले प्रवासी नेपालीको परोपकारको अर्थ पनि बदल्यो। विदेशमा सफल भएका नेपालीले केवल रकम पठाउने होइन, स्थलमै समन्वय र संस्था निर्माणमा भूमिका खेल्न सक्छन् भन्ने उदाहरण यसले देखायो।

परोपकारलाई संस्थागत बनाउने प्रयास

एकपटकको राहतभन्दा दीर्घकालीन परोपकारका लागि संस्था आवश्यक हुन्छ। घले दम्पतीले आफ्नो प्रतिष्ठानमार्फत शिक्षा, विपद् राहत र समुदाय सहयोगका परियोजना सञ्चालन गरेका छन्।

प्रतिष्ठानले नेपालका बाढीपीडितलाई सहयोग, विद्यालय समर्थन र छात्रवृत्तिजस्ता कार्यक्रम गरेको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। अस्ट्रेलियाका शिक्षण संस्थामा पनि उनीहरूको नाममा छात्रवृत्ति कार्यक्रम सञ्चालन भएका छन्।

परोपकारमा सबैभन्दा कठिन प्रश्न प्रभाव मापन हो। दान रकमको आकारभन्दा त्यसले शिक्षा, स्वास्थ्य वा समुदायमा कति दीर्घकालीन परिवर्तन ल्यायो भन्ने महत्वपूर्ण हुन्छ। घले दम्पतीको सामाजिक लगानीलाई पनि यही मापदण्डमा समयसँगै मूल्यांकन गरिन्छ।

अस्ट्रेलिया र नेपालबीचको पुल

घलेको व्यक्तित्व दुई देशबीच बाँडिएको जस्तो देखिए पनि उनको व्यवसायिक कथा वास्तवमा दुई देशलाई जोड्ने कथा हो। अस्ट्रेलियाले उनलाई व्यवसायिक वातावरण, पूँजी बजार र घरजग्गा अवसर दियो; नेपालले पहिचान, सामाजिक जिम्मेवारी र प्रवासी नेतृत्वको आधार दियो।

उनले सन् १९९७ देखि २००० सम्म भिक्टोरिया राज्यमा नेपालको अवैतनिक महावाणिज्यदूतका रूपमा सेवा गरेका थिए। यो भूमिका व्यवसायिक सम्पर्कभन्दा बाहिर कूटनीतिक र सामुदायिक प्रतिनिधित्वसँग जोडिएको थियो।

यसले एउटा ठूलो प्रवासी उद्यमीको भूमिका स्पष्ट गर्छ—उसले केवल आफू बसेको देशमा सम्पत्ति निर्माण गर्दैन, मूल देशसँग लगानी, छवि र प्रवासी समुदायको सम्बन्ध पनि प्रभावित गर्छ।

बसाइँसराइको अर्को कथा

नेपालबाट विदेश जाने कथाहरू प्रायः रोजगारी, प्रतिभा पलायन वा विप्रेषणको दृष्टिले लेखिन्छन्। शेष घलेको कथा बसाइँसराइको अर्को सम्भावना देखाउँछ—विदेश गएको व्यक्ति नयाँ देशमा पूँजी र संस्था निर्माण गर्न सक्छ, र त्यसपछि मूल देशमा ज्ञान, लगानी वा सामाजिक योगदान फर्काउन सक्छ।

तर यस्तो कथा सबै प्रवासीको प्रतिनिधि होइन। अवसर, शिक्षा, समय, सामाजिक सञ्जाल र बजार अवस्था फरक हुन्छन्। त्यसैले घलेको सफलता “विदेश गएपछि सबै सफल हुन्छन्” भन्ने सूत्र होइन; बरु बसाइँसराइ, शिक्षा र उद्यमशीलताको असाधारण संयोजन हो।

शिक्षामा व्यवसाय र सार्वजनिक जिम्मेवारी

निजी उच्च शिक्षा सधैं सार्वजनिक बहसको विषय रहन्छ। विद्यार्थीको शुल्क, शिक्षण गुणस्तर, स्नातकपछिको रोजगारी, अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीको हित र नियामक पालना जस्ता विषयमा निजी संस्थाहरूलाई निरन्तर उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ।

शिक्षण संस्थाको प्रतिष्ठा संस्थापकको सम्पत्ति वा घरजग्गा लगानीबाट होइन, शैक्षिक नतिजाबाट टिक्छ। यही कारण घलेको व्यावसायिक विरासतको दीर्घकालीन मूल्यांकन संस्थाले दशकौंसम्म कस्तो गुणस्तर र विद्यार्थी उपलब्धि दिन्छ भन्नेमा निर्भर हुनेछ।

सफलताको अर्को चरण: संस्थापकबाट संस्थातर्फ

तीन दशक पुरानो संस्था निर्माण गरिसकेपछि उद्यमीको प्रश्न बदलिन्छ। सुरुवातमा “कसरी सुरु गर्ने?” मुख्य हुन्छ; पछि “मबिना पनि कसरी चल्ने?” मुख्य हुन्छ।

सञ्चालक समिति, कार्यकारी व्यवस्थापन र शैक्षिक नेतृत्वको संरचना हेर्दा संस्थालाई व्यावसायिक ढाँचामा राख्ने प्रयास देखिन्छ। तर संस्थापक नेतृत्वमा विकसित संस्थाका लागि उत्तराधिकार र नेतृत्व परिवर्तन सधैं संवेदनशील विषय हो।

शेष घलेको अर्को ठूलो विरासत यहीँ परीक्षण हुनेछ—मेलबर्न इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी र सम्बन्धित व्यवसायिक सम्पत्ति उनलाई केन्द्रमा नराखी पनि दिगो रूपमा अघि बढ्न सक्छ कि सक्दैन?

लमजुङदेखि विश्वसम्म

शेष घलेको जीवनमा तीनवटा शिक्षा देखिन्छन्। पहिलो, शिक्षा आफैंमा सामाजिक उन्नतिको ठूलो माध्यम हो। लमजुङबाट सोभियत छात्रवृत्तिमा पुगेको युवकले त्यही शैक्षिक पूँजीलाई पछि व्यवसायमा रूपान्तरण गरे।

दोस्रो, बसाइँसराइ केवल गन्तव्य परिवर्तन होइन; पहिचान र अवसरको पुनर्निर्माण हो। नेपालमा सरकारी इन्जिनियर रहेका व्यक्ति अस्ट्रेलियामा व्यवस्थापन विद्यार्थी बने, फेरि शिक्षा उद्यमी बने।

तेस्रो, सम्पत्तिको प्रश्न अन्ततः विरासतमा पुग्छ। घरजग्गा, शिक्षा व्यवसाय र लगानीबाट बनाएको सम्पत्ति व्यक्तिगत उपलब्धि हो; तर छात्रवृत्ति, विपद् राहत र प्रवासी संस्थामार्फत त्यसलाई सामाजिक प्रभावमा रूपान्तरण गर्नु अलग परीक्षा हो।

आज शेष घलेको कथा नेपाली प्रवासी समुदायको सबैभन्दा चिनिएको उद्यमशील कथामध्ये एक हो। उनी नेपालमा बसेर विश्वमा फैलिएका व्यवसायी होइनन्; विदेशमा बसेर विश्वव्यापी बनेका नेपाली मूलका उद्यमी हुन्। यही फरकपनले उनको कथा अन्य नेपाली उद्योगपतिका यात्राभन्दा अलग बनाउँछ।

एकातिर लमजुङको पहाड, अर्कोतिर मेलबर्नको आकाशरेखा। बीचमा सोभियत विश्वविद्यालय, नेपाली सडक परियोजना, व्यवस्थापन कक्षा, निजी शिक्षण संस्था, व्यावसायिक घरजग्गा र गैरआवासीय नेपालीको विश्वव्यापी सञ्जाल। यी सबैलाई जोड्ने धागो हो—अवसर देखेपछि आफूलाई फेरि निर्माण गर्ने क्षमता।

शेष घलेको आगामी अध्याय सम्भवतः नयाँ संस्था खोल्नुमा होइन, बनाएका संस्थालाई कति दीर्घकालीन, जिम्मेवार र संस्थापकबाट स्वतन्त्र बनाउन सकिन्छ भन्नेमा लेखिनेछ। किनकि ठूलो उद्यमीको अन्तिम सफलता उसले कति सम्पत्ति कमायो भन्ने मात्र होइन; उसले आफू पछि पनि चलिरहने कस्तो संस्था छोड्यो भन्नेमा मापन हुन्छ।

---

तस्बिर श्रेय: विकिमिडिया कमन्स। सिर्जनशील साझा अनुमति अन्तर्गत उपलब्ध तस्बिर।