काठमाडौँ, नेपालमा कुनै समय ‘स्टार्टअप’ एउटा लहरको रूपमा आयो। चिया पसलका गफदेखि सरकारी नीतिसम्म स्टार्टअपले स्थान पायो। तर, चमकधमकपूर्ण सुरुवात गरेका सयौँ कम्पनीहरू आज इतिहासको पानामा सीमित भएका छन्। पछिल्लो एक दशकमा नेपाली बजारमा चर्चा कमाएर पनि असफल भएका प्रमुख स्टार्टअपहरू लाई उदाहरणको रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
१. सस्तोडिल सस्तोडिल नेपालका प्रारम्भिक र चर्चित ई–कमर्स प्लेटफर्महरूमध्ये एक थियो। सन् २०११ तिर स्थापना भएको यो कम्पनीले “अनलाइन किनमेल” को अवधारणालाई नेपाली बजारमा लोकप्रिय बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। सस्तोडिलले विभिन्न ब्रान्डका सामान, अफर र छुटसहित ग्राहकसम्म पुर्याउने प्रयास गर्यो।केही वर्षसम्म यसले बजारमा राम्रो उपस्थिति बनायो। विशेषगरी सहरी क्षेत्रका युवा तथा इन्टरनेट प्रयोगकर्तामाझ यसको प्रभाव बढ्दै गयो। तर समयसँगै कम्पनीले विभिन्न संरचनागत र आर्थिक चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्यो, जसका कारण यो दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सकेन।
२. टुटल राइड–सेयरिङ ले मोटरसाइकल राइड–सेयरिङ सेवा सुरु गरेर सहरी यातायातमा नयाँ विकल्प दिएको थियो। तर कानुनी अस्पष्टता र सरकारी नीतिगत विवादका कारण यसको सञ्चालन प्रभावित भयो।
३. फुडमारियो अनलाइन फुड डेलिभरी सेवा दिने उद्देश्यले सुरु भएको प्लेटफर्म हो। कडा प्रतिस्पर्धा र उच्च सञ्चालन खर्चका कारण बजारमा टिक्न कठिन भयो।
४. क्यास अन एड ले विज्ञापन हेरेबापत नगद रिवार्ड दिने मोडेल अपनाएको थियो। तर स्थायी आम्दानी स्रोत नहुँदा व्यवसाय विस्तार हुन सकेन।
५. मेट्रो तरकारी ले घरमै तरकारी र किराना पुर्याउने सेवा दिएको थियो। सप्लाई चेन समस्या र कम नाफा मार्जिनका कारण सञ्चालन चुनौतीपूर्ण बन्यो।
६. स्मार्ट डोको ई–कमर्स प्लेटफर्मका रूपमा परिचित थियो। अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीसँग प्रतिस्पर्धा र लगानी अभावले यसको विस्तार सीमित रह्यो।
७. ११ बीप नेपाली मेसेजिङ एपका रूपमा सुरु भए पनि विश्वव्यापी एपहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्दा प्रयोगकर्ता आधार विस्तार हुन सकेन।
८. कुल्क्याट फेसन नलाइन फेसन ब्रान्डका रूपमा चर्चामा आएको थियो। तर बजारको सानो आकार र व्यवस्थापन चुनौतीका कारण गति कायम राख्न कठिन भयो।
९. हाम्रो बस बस टिकटिङ ले अनलाइन बस टिकटिङ सेवा सुरु गर्यो। परम्परागत प्रणाली र डिजिटल भुक्तानीको सीमित प्रयोगले अपेक्षित सफलता पाउन सकेन।
१०. यल्लो नेपाल अनलाइन व्यवसाय निर्देशिका (डाइरेक्टरी) का रूपमा सञ्चालन भयो। तर विश्वव्यापी सर्च प्लेटफर्मसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्दा प्रभाव घट्दै गयो ।
स्टार्टअप असफल हुनुका साझा कारणहरू
विज्ञहरूका अनुसार नेपाली स्टार्टअपहरू मुख्यतया तीन कारणले असफल हुने गरेका छन्:
१.प्रतिलिपि मोडल : बाहिरी देशमा सफल भएको मोडललाई नेपाली माटो र मनोविज्ञान नबुझी हुबहु उतार्नु।
२.लगानीको अभाव : सुरुवाती लगानी पाए पनि व्यवसायलाई विस्तार तथा प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक पर्ने ठूलो लगानी जुटाउन कठिन हुनु।
३. निकासको अभाव : लगानीकर्ताहरूका लागि कम्पनी बेचेर बाहिरिने स्पष्ट नीति नहुनु।
सरकारी नीति र स्टार्टअप कर्जाको वर्तमान अवस्था (२०८२)
नेपाल सरकारले हालै ‘स्टार्टअप उद्यम कर्जा सञ्चालन कार्यविधि, २०८२’ लागू गरेको छ। यसले स्टार्टअपलाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्दै सहुलियतपूर्ण ऋणको बाटो खोलेको छ।
कर्जाका मुख्य विशेषताहरू:
कर्जा रकम: न्यूनतम ५ लाखदेखि अधिकतम २५ लाख रुपैयाँसम्म।
ब्याजदर: वार्षिक ३ प्रतिशत मात्र।
धितो: परियोजना नै धितो रहने व्यवस्था ।
अवधि: ५ वर्ष (पहिलो १ वर्ष सावाँ/ब्याज तिर्नु नपर्ने ‘ग्रेस पिरियड’)।
वर्तमान चुनौतीहरू:
सरकारले चालु आर्थिक वर्षका लागि करिब ७३ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ। तर, कार्यान्वयनमा सुस्त प्रक्रिया तथा बैंकहरूले बिना धितो ऋण दिन अझै पनि व्यवहारिक कठिनाइ जस्ता समस्या देखिएका छन् ।
स्टार्टअप लाई उत्पादनसँग जोड्न अपरिहार्य
जति पनि माथि चर्चा गरिएको स्र्टाटअपहरु मुख्य तया सेवा क्षेत्र र शहर केन्द्रित देखिन्छ । हालसम्म उत्पादनमुखि सोचका साथ स्टार्टअप खासै सञ्चालनमा आउन सकेको देखिदैन । देशमा केहि हुदैन भन्ने खालको राष्ट्रिय भाष्य सिर्जना हुदै गइरहेको अवस्थामा राज्य गम्भिर भएर उत्पादन केन्द्रित उद्योगहरु स्थापना र सञ्चालनमा ल्याउनका लागि स्पष्ट नीति सहित विशेष पहल गर्नुपर्ने आजको नेपालको टड्कारो आवश्यकता बनेको छ ।
नेपालमा स्टार्टअप इकोसिस्टम असफलताको दर अझै निकै उच्च छ। सरकारले ३ प्रतिशत ब्याजदरमा दिने कर्जाले साना उद्यमीलाई राहत दिए पनि, ठूला स्टार्टअपलाई टिकाइराख्न वैदेशिक लगानी र स्पष्ट ‘एक्जिट पोलिसी’ को खाँचो देखिन्छ।
