क्षेत्रपाटीको किराना पसलदेखि विशाल व्यावसायिक साम्राज्यसम्म: आईएमई समूहको तीन दशकको यात्रा

काठमाडौं । नेपालको निजी क्षेत्रको पछिल्लो तीन दशकको रूपान्तरणलाई कुनै एउटा व्यावसायिक समूहको यात्राबाट बुझ्न खोज्ने हो भने आईएमई समूह एउटा रोचक उदाहरण हो। क्षेत्रपाटीको सानो किराना पसल, कार्गो र ट्राभल व्यवसाय हुँदै सुरु भएको उद्यम आज रेमिट्यान्स, बैंकिङ, बीमा, डिजिटल भुक्तानी, जलविद्युत्, पर्यटन, अटोमोबाइल, सूचना प्रविधि, मनोरञ्जन र पूर्वाधारसम्म फैलिएको छ। यो विस्तार केवल कम्पनी थप्ने कथा होइन; वैदेशिक रोजगारी, रेमिट्यान्स, वित्तीय पहुँच, बैंकिङ एकीकरण र उपभोगको विस्तारसँगै नेपाली अर्थतन्त्रमा आएको परिवर्तनसँग जोडिएको व्यावसायिक यात्रा हो।

किराना पसलदेखि औपचारिक व्यवसायसम्म

आईएमई समूहको आधिकारिक समयरेखाअनुसार सन् १९९४ मा काठमाडौंको क्षेत्रपाटीमा किराना पसल सञ्चालनबाट व्यावसायिक यात्राको एउटा आधार तयार भयो। १९९६ मा माउन्ट पुमोरी एयर कार्गो स्थापना भयो। १९९८ मा आईएमई ट्राभल्स र सीएम ट्रेडिङ इन्टरप्राइजेज सुरु भए भने १९९९ मा इन्टरनेसनल मनी एक्सचेन्ज स्थापना भयो।

यस यात्राका केन्द्रमा दाजुभाइ चन्द्रप्रसाद ढकाल र हेमराज ढकाल छन्। दुवैलाई समूहले पहिलो पुस्ताका उद्यमीका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। हेमराज ढकालको विदेश बसाइ र मलेसिया, बेलायत, अमेरिका लगायतका बजारसँगको अनुभव तथा चन्द्रप्रसाद ढकालको नेपालभित्रको व्यावसायिक विस्तारले पछि रेमिट्यान्स व्यवसायलाई समूहको निर्णायक मोड बनायो।

२००१: आईएमई नामलाई चिनाउने निर्णायक मोड

सन् २००१ मा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट अनुमति लिएर आईएमई रेमिट स्थापना भयो। समूहले यसलाई नेपालको पहिलो मनी ट्रान्सफर कम्पनीका रूपमा उल्लेख गरेको छ। त्यतिबेला वैदेशिक रोजगारी तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै थियो, तर विदेशबाट पैसा पठाउने औपचारिक, छिटो र पहुँचयोग्य माध्यम आजजस्तो व्यापक थिएन। आईएमईले यही संरचनागत आवश्यकतालाई व्यावसायिक अवसरमा बदल्यो।

रेमिट्यान्स एजेन्ट सञ्जाल विस्तार हुँदै जाँदा ‘आईएमई’ ब्रान्ड रकम पठाउने सेवाको पर्यायजस्तै बन्न पुग्यो। समूहका अनुसार यसको विश्वव्यापी भुक्तानी सञ्जाल १ लाख ५० हजारभन्दा बढी स्थानमा फैलिएको छ। रेमिट्यान्स व्यवसायले समूहलाई नगद प्रवाह मात्र दिएन; देशभर ग्राहक, एजेन्ट र वित्तीय संस्थासँग सम्बन्ध निर्माण गर्ने आधार पनि दियो। यही सञ्जाल पछि अन्य वित्तीय सेवामा विस्तार गर्न उपयोगी बन्यो।

रेमिट्यान्सबाट बैंकिङतर्फ

आईएमईको दोस्रो ठूलो रूपान्तरण वित्तीय क्षेत्रमा भयो। २००४ मा आईएमई फाइनान्सियल इन्स्टिच्युसन स्थापना भयो र २००७ मा ग्लोबल बैंक सञ्चालनमा आयो। २०१२ मा आईएमई फाइनान्सियल इन्स्टिच्युसन र लर्ड बुद्ध फाइनान्स ग्लोबल बैंकसँग गाभिएपछि नाम ग्लोबल आईएमई बैंक बन्यो। त्यसपछि कमर्ज एन्ड ट्रस्ट बैंक, जनता बैंक र बैंक अफ काठमाण्डूसहित विभिन्न वित्तीय संस्थाको मर्जर तथा प्राप्तिबाट बैंकको आकार बढ्दै गयो।

ग्लोबल आईएमई बैंकका अनुसार उसले २१ वटा वित्तीय संस्थासँग मर्जर तथा प्राप्तिको प्रक्रिया पूरा गरिसकेको छ। हाल बैंकको कुल सम्पत्ति ६५० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी, ग्राहक संख्या ५० लाखभन्दा बढी र शाखा सञ्जाल ३४१ पुगेको बैंकको विवरण छ। बैंकले सबै ७७ जिल्लामा उपस्थिति बनाएको छ।

यो रणनीति आईएमई समूहको एउटा विशिष्ट विशेषता देखाउँछ—नयाँ व्यवसाय शून्यबाट बनाउने मात्र होइन, मर्जर र प्राप्तिमार्फत आकार, सञ्जाल र बजार पहुँच बढाउने। यही शैली बीमा र डिजिटल भुक्तानीमा समेत देखिएको छ।

जलविद्युत्देखि पर्यटनसम्म विविधीकरण

रेमिट्यान्स र बैंकिङबाट बनेको आधारपछि समूहले क्रमशः अन्य क्षेत्रमा प्रवेश गर्‍यो। २००४ मा हिमालयन पावर पार्टनर्समार्फत जलविद्युत् क्षेत्रमा प्रवेश गरेको समूहले २००७ मा माउन्टेन इनर्जी नेपालमा विस्तार गर्‍यो। २००८ मा ग्लोबल आईएमई क्यापिटलमार्फत मर्चेन्ट बैंकिङ र उत्पादनतर्फ आईएमई अक्सिजन सुरु भयो।

२००९ समूहका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण वर्ष बन्यो। अटोमोबाइल कारोबार, हाथवे इन्भेस्टमेन्ट र चन्द्रागिरि हिल्सजस्ता परियोजनामा प्रवेश यही समयतिर भयो। चन्द्रागिरि हिल्सको केबलकारले २०१६ मा व्यावसायिक सञ्चालन सुरु गर्‍यो। पछि रिसोर्टसमेत सञ्चालनमा आयो। लुम्बिनी र मौलाकालीलगायत विभिन्न स्थानमा केबलकार परियोजनामा समूहको संलग्नताले पर्यटन पूर्वाधारलाई यसको प्रमुख लगानी क्षेत्र बनाएको छ।

यस विविधीकरणको व्यावसायिक अर्थ स्पष्ट छ। रेमिट्यान्स र बैंकिङजस्ता वित्तीय सेवामा निर्भरता घटाउँदै समूहले वास्तविक अर्थतन्त्रका ऊर्जा, पर्यटन, सवारीसाधन र पूर्वाधार क्षेत्रमा सम्पत्ति निर्माण गर्न खोजेको देखिन्छ। यसले जोखिम विभिन्न क्षेत्रमा बाँड्छ, तर ठूलो पूँजी, नियामकीय समन्वय र दीर्घकालीन व्यवस्थापनको चुनौती पनि बढाउँछ।

बीमा र डिजिटल वित्तमा पनि ‘एकीकरण’ रणनीति

२०१६ मा एनबी इन्स्योरेन्स प्राप्तिपछि समूह बीमा क्षेत्रमा प्रवेश गर्‍यो। उक्त व्यवसाय पछि आईएमई जनरल इन्स्योरेन्स बन्यो र २०२३ मा प्रुडेन्सियल इन्स्योरेन्ससँग गाभिएर आईजीआई प्रुडेन्सियल इन्स्योरेन्सका रूपमा सञ्चालनमा आयो। २०१७ मा आईएमई लाइफ इन्स्योरेन्स स्थापना गरेर जीवन बीमामा पनि समूह प्रवेश गर्‍यो।

डिजिटल वित्तमा पनि उस्तै रूपान्तरण देखिन्छ। २०१६ मा आईएमई डिजिटल सोलुसनमार्फत आईएमई पे सुरु भएको थियो। पछि आईएमई पे र खल्तीबीच मर्जर भयो। नेपाल राष्ट्र बैंकको भुक्तानी प्रणालीसम्बन्धी तथ्यांकअनुसार दुवै संस्था २०८२ साउन १ देखि आईएमई खल्ती लिमिटेडका रूपमा संयुक्त कारोबारमा आएका हुन्। अहिले ‘खल्ती बाइ आईएमई’ ब्रान्डमा एकीकृत सेवा सञ्चालन भइरहेको छ।

यसले समूहको पुरानो एजेन्टमा आधारित रेमिट्यान्स मोडल डिजिटल वालेट र मोबाइल भुक्तानीतर्फ रूपान्तरण भइरहेको देखाउँछ। नगद बुझ्ने काउन्टरबाट सुरु भएको वित्तीय पहुँच अब फोनभित्रको भुक्तानी प्रणालीसम्म आइपुगेको छ।

रोजगारी र सञ्जालको आकार

आईएमई समूहको वेबसाइटले हाल २० हजारभन्दा बढी प्रत्यक्ष र ४० हजारभन्दा बढी अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना भएको दाबी गर्छ। त्यस्तै देशभर १४ हजार ५ सयभन्दा बढी एजेन्ट सञ्जाल रहेको उल्लेख छ। यी आँकडा समूहद्वारा प्रकाशित भएकाले स्वतन्त्र रूपमा अडिट गरिएको समेकित रोजगारी तथ्यांकका रूपमा नभई कम्पनीको सार्वजनिक विवरणका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

समूहका अध्यक्ष चन्द्रप्रसाद ढकाल हाल नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका अध्यक्षसमेत हुन्। निजी क्षेत्रको प्रतिनिधिमूलक संस्थाको नेतृत्व र ठूलो व्यावसायिक समूहको अध्यक्षता एउटै व्यक्तिमा हुनु उनको सार्वजनिक भूमिकालाई पनि फराकिलो बनाएको छ।

आईएमईको विस्तारबाट के बुझिन्छ?

निम्न अंश सार्वजनिक तथ्यका आधारमा गरिएको व्यावसायिक विश्लेषण हो।

आईएमईको कथा केवल ‘सानोबाट ठूलो बनेको’ प्रेरणादायी आख्यानमा सीमित गर्दा यसको वास्तविक व्यावसायिक महत्व छुट्छ। यसको विकासमा तीनवटा रणनीति स्पष्ट देखिन्छन्। पहिलो, अर्थतन्त्रमा तीव्र रूपमा बढिरहेको आवश्यकता पहिचान गर्नु—२००० को दशकमा रेमिट्यान्स यसको उदाहरण हो। दोस्रो, एउटा व्यवसायबाट बनेको सञ्जाललाई अर्को व्यवसायमा प्रयोग गर्नु—रेमिट्यान्सबाट वित्तीय सेवा र डिजिटल भुक्तानीतर्फको यात्रा। तेस्रो, मर्जर तथा प्राप्तिलाई विस्तारको औजार बनाउनु—ग्लोबल आईएमई बैंक, बीमा र पछिल्लो डिजिटल वालेट एकीकरण यसका उदाहरण हुन्।

तर ठूलो समूहको आकार आफैंमा सफलताको अन्तिम मापन होइन। धेरै नियमन भएका क्षेत्रमा एकसाथ उपस्थित हुँदा संस्थागत सुशासन, सम्बन्धित पक्षबीचको कारोबारमा पारदर्शिता, ऋण तथा लगानी जोखिम, व्यवस्थापनको स्वतन्त्रता र सार्वजनिक कम्पनीका अल्पसंख्यक शेयरधनीको हितजस्ता विषय झन् महत्वपूर्ण हुन्छन्। नेपालको निजी क्षेत्र ठूलो हुँदै जाँदा व्यावसायिक समूहको मूल्यांकन केवल सम्पत्ति वा कम्पनी संख्याबाट होइन, सुशासन, प्रतिफल, प्रतिस्पर्धा र दीर्घकालीन आर्थिक योगदानबाट पनि हुनुपर्ने हुन्छ।

रेमिट्यान्स कम्पनीभन्दा धेरै ठूलो बनेको ‘आईएमई’

आज आईएमई नाम एउटा रेमिट्यान्स काउन्टरमा सीमित छैन। ग्लोबल आईएमई बैंकको देशव्यापी सञ्जाल, बीमा कम्पनी, डिजिटल भुक्तानी, जलविद्युत् आयोजना, केबलकार र रिसोर्ट, अटोमोबाइल, प्रविधि तथा अन्य लगानीले यसलाई नेपालका विविधीकृत व्यावसायिक समूहमध्ये एक बनाएका छन्।

तीन दशकअघि क्षेत्रपाटीको किराना पसलबाट सुरु भएको यात्रा र २००१ मा रेमिट्यान्सले पाएको निर्णायक मोडबीच एउटा निरन्तर सूत्र देखिन्छ—बजारमा परिवर्तन आउँदा त्यसलाई नयाँ व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास। आईएमई समूहको आगामी अध्याय कति ठूलो हुन्छ भन्नेभन्दा पनि उसले वित्त, प्रविधि, ऊर्जा र पर्यटनमा बनाएको आकारलाई कति प्रभावकारी, पारदर्शी र दिगो रूपमा सञ्चालन गर्छ भन्ने प्रश्न अब अझ महत्वपूर्ण हुनेछ।

स्रोत: आईएमई समूह, ग्लोबल आईएमई बैंक, नेपाल राष्ट्र बैंक, नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ तथा सम्बन्धित कम्पनीका सार्वजनिक विवरण।