नेपालका ५ ठूला व्यावसायिक घराना: सानो सुरुवातदेखि अर्बौंको साम्राज्यसम्म

काठमाडौं । नेपालको निजी क्षेत्रको विकास केही पुराना औद्योगिक घराना र पछिल्ला दशकमा तीव्र विस्तार भएका नयाँ समूहको इतिहाससँग जोडिएको छ। खाद्यान्नदेखि बैंकिङ, रेमिट्यान्स, स्टिल, सिमेन्ट, अटोमोबाइल, होटल, बीमा, ऊर्जा र डिजिटल वित्तसम्म नेपाली व्यावसायिक समूहको लगानी फैलिएको छ।

यहाँ प्रस्तुत पाँच समूहलाई आधिकारिक सम्पत्ति-आधारित वरीयता मानिएको छैन। नेपालका अधिकांश निजी व्यावसायिक समूहले समूहस्तरको समेकित सम्पत्ति, नेटवर्थ र ऋण सार्वजनिक गर्दैनन्। त्यसैले उपलब्ध कम्पनी विवरण, सार्वजनिक वित्तीय सूचना, क्रेडिट रेटिङ र विश्वसनीय सार्वजनिक स्रोतका आधारमा व्यवसायको आकार, विविधीकरण, इतिहास र प्रभावलाई हेरेर पाँच प्रमुख समूहको कथा प्रस्तुत गरिएको छ।

चौधरी समूह: वाइवाइबाट विश्व बजारसम्म

चौधरी समूहको सबैभन्दा चिनिएको नेपाली उत्पादन वाइवाइ हो। समूहको खाद्य व्यवसायले चाउचाउसँगै स्न्याक्स र पेय पदार्थ उत्पादन गर्छ। समूहका अनुसार वाइवाइ ३० भन्दा बढी देशमा निर्यात हुन्छ र उत्पादन आधार दक्षिण एसियाबाहिर पनि विस्तार भएको छ। समूह खाद्यबाहेक होटल, वित्तीय सेवा, इलेक्ट्रोनिक्स, शिक्षा, ऊर्जा, सिमेन्ट, रियल इस्टेट र अन्य क्षेत्रमा समेत फैलिएको छ।

यसको विकासकथाको केन्द्रमा घरेलु उपभोक्ता ब्रान्डलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउने रणनीति छ। सन् २०२६ मा Forbes लाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित विवरणअनुसार अध्यक्ष विनोद चौधरीको व्यक्तिगत अनुमानित सम्पत्ति करिब २.१ अर्ब अमेरिकी डलर थियो। यो चौधरी समूहको कम्पनी मूल्य वा नेपालभित्रको सम्पत्ति भने होइन।

ऋणको हकमा समूहको समेकित कुल ऋण सार्वजनिक छैन। उदाहरणका लागि, CG Foods Nepal ले अल्पकालीन ऋण सुविधाका लागि ९९ करोड ५५ लाख रुपैयाँको रेटिङ गराएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। कम्पनीको सन् २०२४ को कारोबार ११ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ रहेको सार्वजनिक विवरण छ। समूहको आकार बुझ्दा व्यक्तिगत नेटवर्थ, कम्पनीको कारोबार र बैंक ऋणलाई एउटै सूचकका रूपमा हेर्न नमिल्ने यही उदाहरणले देखाउँछ।

शंकर समूह: स्टिलबाट बहुक्षेत्रीय विस्तार

शंकर समूहको औद्योगिक आधारमा जगदम्बा स्टिल प्रमुख नाम हो। समूहले स्टिल, सिमेन्ट, अटोमोबाइल, धागो, होटल, जलविद्युत्, खाद्यान्न तथा अन्य क्षेत्रमा लगानी विस्तार गरेको छ। जगदम्बा स्टिलले TMT बार, पाइप, तार, जस्तापाता लगायतका उत्पादन गर्छ।

समूहको तीव्र विस्तारमा बैंक वित्तको भूमिका उल्लेखनीय देखिन्छ। सन् २०२६ मा सार्वजनिक क्रेडिट रेटिङ र बैंकिङ स्रोतको विश्लेषणमा समूहसँग सम्बन्धित १७ कम्पनीको कर्जा सीमा १ खर्ब २१ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी र वास्तविक प्रयोग भएको ऋण करिब ८० अर्ब रुपैयाँ रहेको उल्लेख गरिएको छ। जगदम्बा स्टिल, सौर्य सिमेन्ट, ऋद्धिसिद्धि सिमेन्ट, जगदम्बा इन्टरप्राइजेज, होटल तथा ऊर्जा परियोजना ठूला कर्जा सीमा भएका व्यवसायमध्ये पर्छन्।

तर ऋणको आकार आफैंमा नाफा वा घाटाको प्रमाण होइन। उत्पादनमूलक व्यवसायमा ऋणबाट क्षमता विस्तार गरिन्छ; यसको वास्तविक जोखिम नगद प्रवाह, ऋण सेवा क्षमता र प्रतिफलसँग जोडिन्छ। जगदम्बा स्टिलको कुल ऋण सन् २०२४ को २२ अर्ब ५८ करोड ७० लाख रुपैयाँबाट सन् २०२५ मा २१ अर्ब ७८ करोड ८० लाख रुपैयाँमा झरेको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ।

समूहका प्रमुख व्यक्तिहरूलाई सन् २०२६ मा सम्पत्ति शुद्धीकरण तथा अन्य वित्तीय अनुसन्धानका क्रममा अनुसन्धान निकायले नियन्त्रणमा लिएको र पछि विभिन्न कानुनी प्रक्रिया अघि बढेको समाचार सार्वजनिक भए। यी विषयलाई आरोप तथा कानुनी प्रक्रियाकै रूपमा बुझ्नुपर्छ; अनुसन्धान वा अभियोजन हुनु आफैंमा अन्तिम दोषसिद्धि होइन।

आईएमई समूह: रेमिट्यान्सबाट बनेको व्यावसायिक इकोसिस्टम

आईएमई समूहको यात्रा अरू पुराना घरानाभन्दा फरक छ। समूहको आफ्नै इतिहासअनुसार सन् १९९४ मा क्षेत्रपाटीमा किराना पसल, १९९६ मा कार्गो व्यवसाय, १९९९ मा International Money Exchange र २००१ मा IME Remit स्थापना हुँदै यसको विस्तार भयो।

त्यसपछि समूह बैंकिङ, बीमा, ऊर्जा, पर्यटन, अटोमोबाइल, सूचना प्रविधि, डिजिटल वित्त, व्यापार, उत्पादन र मनोरञ्जन क्षेत्रमा प्रवेश गर्‍यो। Global IME Bank, IME Remit, डिजिटल भुक्तानी, Chandragiri Hills तथा विभिन्न ऊर्जा परियोजनासँग यसको व्यावसायिक विस्तार जोडिएको छ। समूहले आफ्नो वेबसाइटमा २० हजारभन्दा बढी प्रत्यक्ष र ४० हजारभन्दा बढी अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना भएको उल्लेख गरेको छ।

यस समूहको सफलताको महत्वपूर्ण पक्ष एउटा बलियो मूल व्यवसाय—रेमिट्यान्स—बाट बनेको ग्राहक सञ्जाल, पूँजी र संस्थागत अनुभवलाई अन्य क्षेत्रमा विस्तार गर्नु हो। तर आईएमई समूहको समेकित नेटवर्थ वा सम्पूर्ण समूहको कुल बैंक ऋणको एउटै पुष्टि भएको सार्वजनिक रकम उपलब्ध छैन। त्यसैले सूचीकृत कम्पनीको बजार मूल्य वा संस्थापकको हिस्सेदारी जोडेर समूहको नेटवर्थ घोषणा गर्नु तथ्यपरक हुँदैन।

गोल्छा समूह: पुरानो औद्योगिक विरासतदेखि आधुनिक अटोमोबाइलसम्म

गोल्छा समूह नेपालको औद्योगिकीकरणको पुरानो इतिहाससँग जोडिएको घराना हो। जूट उद्योगबाट सुरु भएको यसको औद्योगिक यात्राले स्टिल, अटोमोबाइल, इलेक्ट्रोनिक्स, बीमा, वित्त र उत्पादनसम्म विस्तार पाएको छ। Bajaj मोटरसाइकलको वितरण र नेपालमै assembly समूहको आधुनिक औद्योगिक उपस्थितिको प्रमुख उदाहरण हो।

यसको हालको व्यावसायिक आकार बुझाउने एउटा संकेत Hansraj Hulaschand र Hulas Auto Craft हुन्। सार्वजनिक कम्पनी विवरणलाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को पहिलो नौ महिनामा यी दुई कम्पनीको संयुक्त सञ्चालन आम्दानी करिब २५ अर्ब ९८ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो।

सन् २०२६ मा समूहका अध्यक्ष शेखर गोल्छा विवादित सेयर कारोबारसम्बन्धी अनुसन्धानमा पक्राउ परेका थिए। नेपाल धितोपत्र बोर्डको प्रारम्भिक प्रतिवेदनका आधारमा प्रहरीले अनुसन्धान अघि बढाएको थियो। सर्वोच्च अदालतले पछि धितोपत्रसम्बन्धी मुद्दामा धरौटीमा छाड्न आदेश दिएको समाचार पनि सार्वजनिक भयो, र छुट्ने प्रक्रियाकै क्रममा अर्को अनुसन्धानका आधारमा पुनः नियन्त्रणमा लिइएको थियो। यी घटनालाई अनुसन्धान र अदालती प्रक्रियाको सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ; आरोपलाई अन्तिम दोषसिद्धि मान्न मिल्दैन।

गोल्छा समूहको समेकित नेटवर्थ र कुल बैंक ऋण पनि सार्वजनिक रूपमा एउटै पुष्टि भएको तथ्यांकमा उपलब्ध छैन।

विशाल समूह: धरानको कपडा पसलदेखि ६० भन्दा बढी कम्पनीसम्म

विशाल समूहको आफ्नै विवरणअनुसार यसको सुरुवात धरानको एउटा सामान्य कपडा पसलबाट भएको थियो। अहिले समूहले दक्षिण एसियामा ६० भन्दा बढी कम्पनी र नेपालमा उत्पादन, वितरण, बैंकिङ तथा वित्तसहित १० प्रमुख व्यावसायिक क्षेत्रमा उपस्थिति रहेको बताउँछ।

समूहको शक्ति वितरण सञ्जाल र अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डसँगको साझेदारीमा देखिन्छ। अटोमोबाइल क्षेत्रमा VG Motors लगायतका कम्पनीमार्फत समूह सक्रिय छ। VG Motors ले नेपालमा SRM र Joylong जस्ता व्यावसायिक विद्युतीय सवारी आयात तथा वितरण गर्दै आएको छ। सन् २०२६ सम्म SRM विद्युतीय सवारीको बिक्री १,१११ इकाइ पार गरेको कम्पनीले जनाएको थियो।

विवादतर्फ, महालेखा परीक्षकको ६३औँ वार्षिक प्रतिवेदनलाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित विवरणमा VG Motors लगायतका आयातकर्ताले केही विद्युतीय सवारीको मोटर क्षमता घोषणा र भन्सार वर्गीकरण गरेको विषयमा प्रश्न उठाइएको थियो र राजस्व असुली तथा अनुसन्धानको सिफारिस गरिएको थियो। यसलाई महालेखाको निष्कर्ष तथा थप छानबिनको विषयका रूपमा बुझ्नुपर्छ; अन्तिम कर छली दोषसिद्धिका रूपमा होइन।

विशाल समूहको पनि समेकित नेटवर्थ र कुल बैंक ऋणको पूर्ण सार्वजनिक तथ्यांक उपलब्ध छैन।

अर्बौंको कारोबार भए पनि वास्तविक नेटवर्थ किन स्पष्ट हुँदैन?

नेपालका ठूला निजी व्यावसायिक घरानाको तुलना गर्दा मुख्य समस्या वित्तीय पारदर्शिताको समान मापदण्ड नहुनु हो। एउटै समूहअन्तर्गत दर्जनौं private limited, public limited, associate तथा साझेदारी कम्पनी हुन सक्छन्। सार्वजनिक कम्पनीले वित्तीय विवरण प्रकाशित गरे पनि सबै निजी कम्पनीको तथ्यांक एउटै समेकित प्रतिवेदनमा आउँदैन।

कारोबार, सम्पत्ति, ऋण र नेटवर्थ चार फरक सूचक हुन्। १०० अर्ब रुपैयाँ वार्षिक कारोबार भएको व्यवसायको नेटवर्थ १०० अर्ब नै हुन्छ भन्ने हुँदैन। त्यस्तै ८० अर्ब रुपैयाँ ऋण हुनु ८० अर्ब घाटा हुनु पनि होइन। ऋणबाट उद्योगले उत्पादन क्षमता र प्रतिफल बढाउन सक्छ; जोखिम भने ऋणको लागत, नगद प्रवाह र ऋण तिर्ने क्षमतासँग जोडिन्छ।

सानो सुरुवात, ठूलो विस्तार

यी पाँच समूहको विकास यात्रामा एउटा साझा ढाँचा देखिन्छ। कसैले चाउचाउ र खाद्य उत्पादन, कसैले स्टिल, कसैले रेमिट्यान्स, कसैले पुरानो औद्योगिक व्यापार र कसैले कपडा तथा वितरणबाट बलियो आधार बनाए। सफल मूल व्यवसायले पूँजी, बजार, वितरण सञ्जाल र विश्वास सिर्जना गरेपछि उनीहरूले बैंकिङ, ऊर्जा, होटल, अटोमोबाइल, प्रविधि र अन्य क्षेत्रमा विस्तार गरे।

अब यी घरानाको भविष्यको मूल्यांकन केवल व्यवसाय कति ठूलो भयो भन्ने आधारमा मात्र नहुन सक्छ। कति उत्पादनमूलक लगानी भयो, कति रोजगारी सिर्जना भयो, बैंक ऋणबाट कति प्रतिफल आयो, वित्तीय विवरण कति पारदर्शी छन् र संस्थागत सुशासन कति बलियो छ भन्ने प्रश्न पनि नेपाली निजी क्षेत्रको अर्को चरणका महत्वपूर्ण मापदण्ड बन्नेछन्।

सम्पादकीय स्पष्टता: यस सामग्रीमा “५ ठूला” शब्द आधिकारिक नेटवर्थ वरीयताका रूपमा प्रयोग गरिएको होइन। समूहको इतिहास, व्यवसायको विविधीकरण, सार्वजनिक रूपमा देखिने कारोबार र नेपाली अर्थतन्त्रमा उपस्थितिका आधारमा पाँच प्रमुख व्यावसायिक घराना छनोट गरिएको हो। निजी समूहको पुष्टि नभएको सम्पत्ति वा ऋण अनुमान गरिएको छैन।