विदेशी मुद्रा सञ्चिति ४० खर्ब नाघ्यो, लगानीमा किन सुस्तता

काठमाडौं । नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति ४० खर्ब रुपैयाँ नाघेको छ। नेपाल राष्ट्र बैङ्कको आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिनाको समष्टिगत आर्थिक विवरणअनुसार कुल विदेशी मुद्रा सञ्चिति ४० खर्ब ६५ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। हालको वस्तु तथा सेवा आयातको स्तरका आधारमा यसले १७.८ महिनाको आयात धान्ने अनुमानित क्षमता देखाउँछ।

बाह्य भुक्तानीका दृष्टिले यो सकारात्मक अवस्था हो। तर विदेशी मुद्रा सञ्चिति उच्च हुँदा पनि निजी क्षेत्रको कर्जा विस्तार र उत्पादनमूलक लगानीले समान गति लिएका छैनन्। बाह्य क्षेत्रको मजबुतीलाई स्वदेशी आर्थिक गतिविधिमा कसरी रूपान्तरण गर्ने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ।

विदेशी मुद्रा सञ्चितिले के संकेत गर्छ

विदेशी मुद्रा सञ्चिति अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी र बाह्य आर्थिक जोखिम सामना गर्न उपयोगी सम्पत्ति हो। पेट्रोलियम पदार्थ, औषधि, कच्चा पदार्थ र उपकरण आयातका लागि पर्याप्त विदेशी मुद्रा आवश्यक हुन्छ। तर १७.८ महिनाको आयात धान्ने क्षमता हालको आयात प्रवृत्तिमा आधारित गणना हो, भविष्यको निश्चित ग्यारेन्टी होइन।

बाह्य क्षेत्रका प्रमुख सूचक

निक्षेप र कर्जाको वृद्धिदर वार्षिक बिन्दुगत आधारमा प्रस्तुत गरिएको छ। सञ्चिति असार मसान्तको तुलनामा ४.३ प्रतिशत बढेको राष्ट्र बैङ्कको विवरण छ।

रेमिट्यान्सले बाह्य क्षेत्रलाई टेवा

विदेशमा कार्यरत नेपालीले पठाउने रकम विदेशी मुद्रा आर्जनको प्रमुख स्रोत हो। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो दुई महिनामा रेमिट्यान्स २३.९ प्रतिशत बढेर चार खर्ब ३६ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। रेमिट्यान्सले घरपरिवारको उपभोग र बचतमा सहयोग गर्नुका साथै बाह्य भुक्तानी स्थितिलाई टेवा दिन्छ। तर यसको वृद्धि स्वदेशी उत्पादनमा स्वतः समानुपातिक वृद्धिको प्रमाण होइन।

निक्षेपको तुलनामा कर्जा विस्तार कमजोर

राष्ट्र बैङ्कका अनुसार निक्षेपको वार्षिक वृद्धिदर १४.४ प्रतिशत हुँदा निजी क्षेत्रको कर्जा ७.३ प्रतिशतले बढेको छ। यो अन्तरले वित्तीय स्रोतको विस्तारसँगै कर्जाको माग तथा प्रवाहले अपेक्षित गति नलिएको संकेत गर्छ। व्यवसायीको लगानी निर्णयमा बजार माग, पुरानो कर्जाको दबाब, उत्पादन लागत, प्रतिफलको सम्भावना र नीतिगत स्थिरताले भूमिका खेल्छन्।

आयात निर्भरता चुनौती

पहिलो दुई महिनामा वस्तु आयात चार खर्ब एक अर्ब ५२ करोड रुपैयाँ र निर्यात ७६ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। व्यापार घाटा तीन खर्ब २४ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ छ। निर्यातको तुलनामा आयात ठूलो रहेकाले विदेशी मुद्रा आर्जन र खर्चबीच संरचनागत असन्तुलन देखिन्छ। यद्यपि आयातमा उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ र उपकरण पनि पर्ने भएकाले सबै आयातलाई अनुत्पादक भन्न मिल्दैन।

उच्च सञ्चिति र आर्थिक वृद्धि फरक विषय

सञ्चिति बढ्नु र अर्थतन्त्रको वास्तविक उत्पादन बढ्नु एउटै होइन। रेमिट्यान्स, पर्यटन आय तथा अन्य विदेशी आम्दानी बढ्दा सञ्चिति बलियो हुन सक्छ। त्यस्तै आयातको माग कमजोर हुँदा पनि सञ्चिति जोगिन सक्छ। समग्र आर्थिक वृद्धिको निष्कर्षका लागि कृषि, उद्योग, निर्माण, पर्यटन र सेवा क्षेत्रको वास्तविक उत्पादनसम्बन्धी थप तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ।

बाह्य स्थिरतालाई उत्पादनसँग जोड्ने अवसर

पर्याप्त विदेशी मुद्राले आवश्यक मेसिनरी, प्रविधि र औद्योगिक कच्चा पदार्थको अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी सहज बनाउन सक्छ। तर राष्ट्र बैङ्कको सञ्चिति सरकारी विकास बजेट होइन। यसको उपयोगमा मौद्रिक स्थिरता र बाह्य भुक्तानीको सुरक्षा कायम राख्नुपर्छ। निजी क्षेत्रको विश्वास, पूर्वाधार, बजार पहुँच र प्रतिस्पर्धात्मक उत्पादन लागत सुधार भए बाह्य स्थिरताले लगानीलाई सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

आन्तरिक आर्थिक गतिविधिमा गति ल्याउने चुनौती

विदेशी मुद्रा सञ्चिति उच्च, रेमिट्यान्स बढ्दो र शोधनान्तर स्थिति बचतमा हुनु सकारात्मक हो। तर निजी क्षेत्रको कर्जा विस्तार तुलनात्मक रूपमा कमजोर र आयात निर्भरता कायम रहेको अवस्थामा बाह्य क्षेत्रको सुधारलाई उत्पादनमूलक लगानी, रोजगारी र निर्यात विस्तारसँग जोड्न आवश्यक छ। अर्थतन्त्रको सफलता सञ्चितिको आकारमा मात्र होइन, स्वदेशमा सिर्जित उत्पादन र रोजगारीमा पनि मापन हुनुपर्छ।

सम्बन्धित तथ्याङ्क : नेपाल राष्ट्र बैङ्कको आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को दुई महिनाको समष्टिगत आर्थिक प्रतिवेदन।