रेमिट्यान्स बढेको बढ्यै, उत्पादन किन बढेन

काठमाडौं । नेपाली अर्थतन्त्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा एउटा महत्वपूर्ण विरोधाभास देखिएको छ। वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्स निरन्तर बढिरहेको छ। बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप र विदेशी मुद्रा सञ्चिति पनि विस्तार भएका छन्। तर त्यसको तुलनामा स्वदेशी उत्पादन, उद्योगको विस्तार र रोजगारी सिर्जनाले अपेक्षित गति लिन सकेका छैनन्।

नेपाल राष्ट्र बैंकको चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिनाको प्रतिवेदनअनुसार रेमिट्यान्स आप्रवाह २३.९ प्रतिशतले बढेर चार खर्ब ३६ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको समान अवधिमा यस्तो वृद्धिदर ३३.१ प्रतिशत थियो। विदेशबाट भित्रिने रकम घरपरिवारको उपभोग, आयातित वस्तुको खरिद, बैंक बचत, घरजग्गा तथा उत्पादनमूलक उद्यममध्ये कहाँ प्रवाहित भइरहेको छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण बनेको छ।

तीन वर्षमा रेमिट्यान्सको प्रवाह

राष्ट्र बैंकका तुलनात्मक विवरणअनुसार पहिलो दुई महिनामा रेमिट्यान्स २०८१/८२ मा दुई खर्ब ६४ अर्ब ६० करोड, २०८२/८३ मा तीन खर्ब ५२ अर्ब आठ करोड र २०८३/८४ मा चार खर्ब ३६ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

दुई वर्षअघिको तुलनामा अहिले पहिलो दुई महिनामै करिब एक खर्ब ७२ अर्ब रुपैयाँ बढी विदेशी आम्दानी भित्रिएको छ। तर रेमिट्यान्सको वृद्धिले मात्रै स्वदेशी उत्पादन घटेको वा बढेको निष्कर्ष दिँदैन। त्यसका लागि वास्तविक उत्पादन र औद्योगिक लगानीका सूचक आवश्यक पर्छन्।

आयातको बजारमा रेमिट्यान्सको प्रभाव

विदेशबाट आएको रकमले घरपरिवारको खाद्यान्न, लत्ताकपडा, मोबाइल, सवारीसाधन, घर निर्माण, शिक्षा र स्वास्थ्य खर्च धान्न सहयोग गर्छ। यस्ता वस्तु स्वदेशमै उत्पादन भए स्थानीय उद्योग लाभान्वित हुन्छन्। आयातित वस्तुमा खर्च हुँदा रकमको हिस्सा विदेशतर्फ जान्छ। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो दुई महिनामा आयात चार खर्ब एक अर्ब ५२ करोड, निर्यात ७६ अर्ब ५९ करोड र व्यापार घाटा तीन खर्ब २४ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। आयातको सबै रकम रेमिट्यान्सबाटै भुक्तानी भएको भने होइन।

तीन वर्षमा रेमिट्यान्स र व्यापारको तुलना

तालिकामा तीन वर्षका साउन–भदौका तथ्याङ्क तुलना गरिएको छ। दुई वर्षमा रेमिट्यान्स करिब ६५ प्रतिशत, आयात करिब ५३ प्रतिशत र व्यापार घाटा करिब ३७ प्रतिशत बढेको छ। आयातमा औद्योगिक कच्चा पदार्थ र मेसिनरी पनि पर्ने भएकाले सबै आयातलाई अनुत्पादक उपभोग भन्न मिल्दैन।

बैंकमा बचत बढ्दा उद्योगमा लगानी किन सीमित

रेमिट्यान्स बैंक खातामा जम्मा हुँदा वित्तीय प्रणालीमा निक्षेप विस्तार हुन सक्छ। तर बचत स्वतः नयाँ उद्योगमा लगानी हुँदैन। चालु वर्षको प्रतिवेदनअनुसार वार्षिक बिन्दुगत आधारमा निक्षेप १४.४ प्रतिशत र निजी क्षेत्रको कर्जा ७.३ प्रतिशत बढेको छ। व्यवसायीले पर्याप्त माग, प्रतिफल र स्थिर लगानी वातावरण नदेखे कम ब्याजदर हुँदा पनि ऋण लिन हिच्किचाउन सक्छन्।

रेमिट्यान्स कहाँ खर्च भइरहेको छ

रेमिट्यान्सको उपयोग घरपरिवारको उपभोग, शिक्षा, स्वास्थ्य, बचत, ऋण भुक्तानी, घरजग्गा र व्यवसायिक लगानीसँग जोडिन्छ। तर राष्ट्र बैंकको दुई महिनाको समष्टिगत प्रतिवेदनले कुन प्रयोजनमा कति प्रतिशत खर्च भयो भन्ने प्रत्यक्ष विवरण दिँदैन। त्यसैले रेमिट्यान्सको सबै रकम आयातमा खर्च भयो भन्ने निष्कर्ष उचित हुँदैन।

स्वदेशी उत्पादनका संरचनागत चुनौती

उद्योग विस्तारमा पूँजीसँगै उत्पादन लागत, पूर्वाधार, बजार पहुँच, कच्चा पदार्थ, श्रमिक उपलब्धता र नीतिगत स्थिरताको भूमिका हुन्छ। वैदेशिक रोजगारीले परिवारको आम्दानी बढाए पनि स्वदेशी श्रम बजारमा युवा जनशक्तिको उपलब्धतामा असर पार्न सक्छ। आयातित वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने उद्योगले बढ्दो उपभोक्ता मागलाई अवसरमा बदल्न सक्दैनन्।

उपभोगबाट उत्पादनतर्फ रकम परिचालन

रेमिट्यान्सलाई कृषि प्रशोधन, खाद्य उद्योग, पर्यटन, साना तथा मझौला उद्यम र निर्यातमुखी व्यवसायमा लगानी गर्न सकिने अवसर छन्। विदेशबाट फर्किएका श्रमिकसँग पूँजीका साथै सीप र अनुभव पनि हुन्छ। उनीहरूलाई उद्यम सञ्चालन, बजार पहुँच र वित्तीय व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सके रेमिट्यान्सको दीर्घकालीन प्रभाव बढ्न सक्छ।

विदेशमा कमाइ बढ्दै, स्वदेशमा उत्पादनको परीक्षा

नेपाल राष्ट्र बैंकको दुई महिनाको समष्टिगत आर्थिक प्रतिवेदन र तुलनात्मक तथ्याङ्कले रेमिट्यान्सको भूमिका विस्तार भएको देखाउँछ। तर व्यापार घाटाको निरन्तर वृद्धिले आयात निर्भरता पनि उजागर गर्छ। अबको बहस विदेशबाट कति रकम आयो भन्नेमा मात्र होइन, त्यसले नेपालमा कति उद्यम, रोजगारी र स्वदेशी उत्पादन सिर्जना गर्‍यो भन्नेमा केन्द्रित हुन आवश्यक छ।