काठमाडौं- पछिल्लो समय नेपालमा सेयर बजारप्रति सर्वसाधारणको आकर्षण बढ्दै गएको छ । थोरै रकमबाट लगानी सुरु गर्न सकिने र कम्पनीको स्वामित्वमा सहभागी हुँदै प्रतिफल प्राप्त गर्ने सम्भावना भएकाले युवा, कर्मचारी तथा व्यवसायीहरू यसतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । तर सेयर बजारमा लगानी कसरी सुरु गर्ने, आईपीओ र दोस्रो बजारबीच के फरक छ र जोखिमबाट कसरी बच्ने भन्ने विषयमा जानकारी लिनु आवश्यक छ ।
सेयर बजार भनेको के हो ?
सेयर बजार भनेको कम्पनीको स्वामित्वको निश्चित हिस्सा खरिद–बिक्री गर्ने बजार हो । कम्पनीहरूले व्यवसाय विस्तार गर्न वा अन्य आवश्यकताका लागि पुँजी जुटाउन सेयर जारी गर्न सक्छन् । त्यस्ता सेयर खरिद गर्ने लगानीकर्ता सम्बन्धित कम्पनीका आंशिक स्वामित्वधनी बन्छन् ।
नेपालमा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मार्फत सूचीकृत कम्पनीका सेयर कारोबार हुन्छन् । सेयरको मूल्य कम्पनीको वित्तीय अवस्था, नाफा, भविष्यको सम्भावना, बजारमा माग र आपूर्ति तथा समग्र आर्थिक परिस्थितिबाट प्रभावित हुन्छ ।
सेयर बजारमा लगानी गर्ने दुई प्रमुख तरिका
नेपालको सेयर बजारमा लगानी गर्ने मुख्य दुई तरिका छन्—प्राथमिक बजार र दोस्रो बजार । यी दुवैको प्रक्रिया, उद्देश्य र जोखिम फरक हुन्छ ।
१. आईपीओ अर्थात् प्राथमिक बजार
आईपीओ (Initial Public Offering) भनेको कुनै कम्पनीले पहिलोपटक सर्वसाधारणका लागि सेयर निष्कासन गर्ने प्रक्रिया हो । प्राथमिक बजारमा लगानीकर्ताले कम्पनीले निष्कासन गरेको सेयरका लागि आवेदन दिन्छन् ।
आईपीओमा लगानी कसरी गर्ने ?
बैंक खाता खोल्ने र डिम्याट खाता बनाउने ।
सम्बन्धित बैंकबाट सीआरएन नम्बर लिने ।
मेरो सेयर सुविधा लिएर अनलाइन आवेदन गर्ने ।
निष्कासन खुला भएको समयमा आफूले चाहेको संख्यामा सेयरका लागि आवेदन दिने ।
बाँडफाँटपछि सेयर परेमा आफ्नो डिम्याट खातामा प्राप्त गर्ने ।
आईपीओमा आवेदन दिँदैमा सेयर पाइन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । मागभन्दा बढी आवेदन परेमा प्रचलित बाँडफाँट प्रक्रियाअनुसार सेयर वितरण हुन सक्छ । आईपीओबाट सेयर पाउँदैमा नाफा हुने ग्यारेन्टी पनि हुँदैन ।
२. दोस्रो बजारमा सेयर खरिद–बिक्री
दोस्रो बजार भनेको पहिले नै निष्कासन भई नेप्सेमा सूचीकृत भएका कम्पनीका सेयर लगानीकर्ताबीच खरिद–बिक्री हुने बजार हो । यहाँ सेयरको मूल्य बजारमा रहेको माग र आपूर्तिका आधारमा परिवर्तन हुन्छ ।
दोस्रो बजारमा लगानी कसरी गर्ने ?
डिम्याट खाता खोल्ने र आवश्यक लगानीकर्ता विवरण तयार गर्ने ।
इजाजतप्राप्त सेयर ब्रोकरमार्फत कारोबार खाता खोल्ने ।
ब्रोकरको अनलाइन कारोबार प्रणाली (टीएमएस) प्रयोग गर्ने सुविधा लिने ।
कम्पनीको वित्तीय अवस्था र सेयरको मूल्य विश्लेषण गर्ने ।
आफ्नो बजेटअनुसार सेयर खरिद गर्ने र आवश्यकताअनुसार बिक्री गर्ने ।
दोस्रो बजारमा लगानीकर्ताले बजारमा उपलब्ध सेयर प्रचलित मूल्यमा खरिद गर्छन् । मूल्य बढेपछि बिक्री गर्दा लाभ हुन सक्छ भने मूल्य घटेमा घाटा पनि हुन सक्छ । त्यसैले कम्पनीको अध्ययन नगरी केवल अरूको सुझाव वा हल्लाका आधारमा सेयर खरिद गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ ।
आईपीओ र दोस्रो बजारबीच के फरक छ ?
आईपीओमा कम्पनीले निष्कासन गरेको सेयरका लागि आवेदन दिइन्छ भने दोस्रो बजारमा पहिले नै सूचीकृत सेयर खरिद–बिक्री गरिन्छ । आईपीओमा आवेदन दिँदा तोकिएको निष्कासन मूल्य लागू हुन्छ भने दोस्रो बजारमा कारोबार मूल्य बजारको माग र आपूर्तिअनुसार घटबढ हुन्छ ।
त्यस्तै, आईपीओमा सेयर बाँडफाँट हुने वा नहुने सम्भावना हुन्छ । दोस्रो बजारमा भने बिक्रीका लागि उपलब्ध सेयर र कारोबारका सर्तअनुसार खरिद गर्न सकिन्छ । दुवै बजारमा लगानी गर्दा कम्पनीको अवस्था र जोखिमको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।
सेयर बजारबाट कसरी आम्दानी हुन्छ ?
सेयर बजारबाट मुख्यतः सेयरको मूल्य बढेर बिक्री गर्दा प्राप्त हुने पुँजीगत लाभ र कम्पनीले वितरण गर्ने लाभांशबाट आम्दानी हुन सक्छ ।
उदाहरणका लागि, कुनै कम्पनीको सेयर प्रतिकित्ता २०० रुपैयाँमा खरिद गरेर २५० रुपैयाँमा बिक्री गर्दा प्रतिकित्ता ५० रुपैयाँ लाभ हुन्छ । तर यसबाट कारोबार शुल्क तथा लागू हुने कर घटाउनुपर्छ ।
त्यस्तै, कम्पनीले नाफा र आफ्नो नीतिअनुसार नगद लाभांश वा बोनस सेयर वितरण गर्न सक्छ । यद्यपि सबै कम्पनीले नियमित लाभांश दिन्छन् भन्ने हुँदैन र बोनस सेयर प्राप्त हुँदैमा कुल लगानीको मूल्य स्वतः बढ्छ भन्ने पनि होइन ।
लगानी गर्नुअघि के कुरामा ध्यान दिने ?
सेयर बजारमा लगानी गर्दा नाफाको सम्भावनासँगै घाटाको जोखिम पनि हुन्छ । त्यसैले लगानी गर्नुअघि कम्पनीको वित्तीय विवरण, आम्दानी, ऋण, प्रतिसेयर आम्दानी, मूल्य–आम्दानी अनुपात र लाभांश इतिहास अध्ययन गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
लगानीकर्ताले दैनिक खर्च वा आकस्मिक आवश्यकताका लागि छुट्याएको रकम सेयर बजारमा लगाउनु हुँदैन । ऋण लिएर लगानी गर्दा जोखिम थप बढ्न सक्छ । सबै रकम एउटै कम्पनीमा लगानी नगरी विभिन्न क्षेत्रमा लगानी बाँडफाँट गर्नु र दीर्घकालीन उद्देश्यअनुसार निर्णय लिनु उपयोगी हुन्छ ।
त्यस्तै, सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट सूचना, छिट्टै धेरै नाफा कमाउने प्रलोभन र मूल्य बढ्ने वा घट्ने अनुमानका आधारमा हतारमा निर्णय लिनबाट बच्नुपर्छ ।
Leave a Reply