प्रधानमन्त्री बालेन शाहको बाल्यकालदेखि राजनीतिसम्मको नालीबेली

काठमाडौं। नेपाली र्‍याप सङ्गीतमा पहिचान बनाएका बालेन्द्र (बालेन) शाह संरचनात्मक इन्जिनियर, काठमाडौं महानगरपालिकाका पूर्वप्रमुख हुँदै नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका छन्। उनको जीवनयात्रामा बाल्यकालको कविता लेखन, प्राविधिक शिक्षा, सङ्गीतमा सामाजिक अभिव्यक्ति र निर्वाचित राजनीतिक नेतृत्वका फरक चरण छन्।

बाल्यकाल र परिवार

२७ अप्रिल १९९० मा काठमाडौंमा जन्मिएका शाहको पुर्ख्यौली सम्बन्ध महोत्तरीसँग छ। उनका पिता रामनारायण शाह आयुर्वेद चिकित्सक र आमा गृहिणी थिइन्। चार सन्तानमध्ये कान्छा बालेनले बाल्यकालदेखि कविता लेख्ने गरेको उनका पिताले अन्तर्वार्तामा बताएका थिए। शाहकी पत्नी सबिना काफ्ले हुन् र उनीहरूकी एक छोरी छिन्। पारिवारिक जीवनका निजी विवरणभन्दा सार्वजनिक रूपमा पुष्टि भएका तथ्यमा आधारित रहेर उनको जीवनयात्रा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

विद्यालय, इन्जिनियरिङ र व्यावसायिक अनुभव

नेपालमा सिभिल इन्जिनियरिङ अध्ययन गरेका शाहले भारतको कर्नाटकस्थित विश्वेश्वरैया प्राविधिक विश्वविद्यालयबाट स्ट्रक्चरल इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरे। प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा प्रकाशित परिचयअनुसार उनले नेपालका ७७ मध्ये ६५ जिल्लामा काम गरेका छन् र २०७२ सालको भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा पनि संलग्न थिए। कार्यालयको विवरणमा उनी काठमाडौं विश्वविद्यालयमा परम्परागत नेवा संरचनाको संरक्षणसम्बन्धी विषयमा विद्यावारिधि अध्ययनरत रहेको उल्लेख छ।

कविताबाट र्‍याप सङ्गीतसम्म

शाहको सिर्जनात्मक यात्रा कविता र र्‍याप सङ्गीतसँग जोडिन्छ। प्रधानमन्त्री कार्यालयको जीवनीअनुसार उनले सन् २०१२ मा आफ्नै लेखनको ‘सडक बालक’ गीत सार्वजनिक गरेका थिए। सन् २०१३ मा Raw Barz र्‍याप ब्याटलबाट उनको चर्चा फैलियो। पछि ‘बलिदान’ लगायतका गीतमा सामाजिक असमानता, भ्रष्टाचार, राष्ट्रिय पहिचान र नागरिकका प्रश्न उठाए। सङ्गीतले उनलाई औपचारिक दलगत राजनीतिबाहिर पनि सार्वजनिक परिचय दियो।

स्वतन्त्र उम्मेदवारी र काठमाडौं महानगरपालिका

सन् २०२२ मा शाह काठमाडौं महानगरपालिकाको प्रमुख पदमा स्वतन्त्र उम्मेदवार बने। उनले ६१ हजार ७६७ मत प्राप्त गर्दै निर्वाचन जिते। उनको अभियानमा फोहोर व्यवस्थापन, सार्वजनिक सेवा, शहरी पूर्वाधार र नियम कार्यान्वयन प्रमुख विषय थिए। महानगर प्रमुख भएपछि उनले अनधिकृत संरचना हटाउने, पार्किङ व्यवस्थापन र विद्यालय छात्रवृत्तिको कार्यान्वयनलगायत पहल अघि सारे।

कामसँगै उठेका प्रश्न

महानगरको अनधिकृत संरचना हटाउने अभियानले व्यापक बहस निम्त्यायो। समर्थकहरूले यसलाई नियम कार्यान्वयनको प्रयासका रूपमा लिए; आलोचकहरूले भने सडक व्यापारी, नदीकिनारका बासिन्दा र अन्य प्रभावित समुदायसँग पर्याप्त संवाद तथा वैकल्पिक व्यवस्थाको प्रश्न उठाए। अन्य सरकारी निकायसँगको सार्वजनिक टकराव र सामाजिक सञ्जालमा प्रयोग भएको भाषाबारे पनि आलोचना भयो। कुनै पहलको घोषणा र त्यसको दीर्घकालीन परिणाम फरक कुरा भएकाले प्रशासनिक कामको मूल्यांकनमा कार्यान्वयन तथा प्रभावित नागरिकका अनुभव दुवै महत्त्वपूर्ण छन्।

राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश

सन् २०२५ को युवा आन्दोलनपछिको राजनीतिक परिस्थितिमा शाह राष्ट्रिय राजनीतिमा सक्रिय भए। उनी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीसँग आबद्ध भएर प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बने। राष्ट्रिय निर्वाचनमा सहभागी हुन उनले जनवरी २०२६ मा काठमाडौं महानगरपालिकाको प्रमुख पदबाट राजीनामा दिए। स्थानीय तहको कार्यकाल पूरा नगरी राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने निर्णयमाथि फरक मत सार्वजनिक भए।

झापा–५ देखि प्रधानमन्त्रीसम्म

५ मार्च २०२६ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा शाह झापा क्षेत्र नम्बर ५ बाट निर्वाचित भए। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्रतिनिधिसभाका २७५ मध्ये १८२ सिट प्राप्त गर्‍यो। शाहले २७ मार्च २०२६ मा नेपालको प्रधानमन्त्रीका रूपमा शपथ लिए। काठमाडौं महानगरपालिकाको स्वतन्त्र प्रमुखबाट राष्ट्रिय कार्यकारी नेतृत्वसम्मको उनको यात्रा यसरी अघि बढ्यो।

सरकारका प्राथमिकता र नयाँ चुनौती

प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयले प्रकाशित गरेको परिचयमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सुशासन, शहरी विकास, वातावरणीय दिगोपन, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई सरकारका प्राथमिकतामा राखिएको छ। सेप्टेम्बर २०२६ मा संयुक्त राष्ट्रसंघमा शाहले हिमाली बाढी र जलवायुजन्य क्षतिको पुनर्निर्माणका लागि ऋणभन्दा अनुदानमा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको माग गरे। यी प्रतिबद्धताको परिणाम नीति कार्यान्वयन, सार्वजनिक वित्त, संस्थागत क्षमता र नागरिकले प्राप्त गर्ने सेवाबाट मापन हुनेछ।

सार्वजनिक छवि र राजनीतिक बहस

शाहको परिचयमा इन्जिनियर, सङ्गीतकार, स्वतन्त्र निर्वाचित नगरप्रमुख र प्रधानमन्त्रीका चार पक्ष जोडिएका छन्। समर्थकहरू उनको राजनीतिक यात्रालाई परम्परागत दलगत संरचनाबाहिरबाट उदाएको नेतृत्वको उदाहरणका रूपमा हेर्छन्। आलोचकहरूले प्रशासनिक समन्वय, प्रभावित समुदायसँग संवाद, सार्वजनिक अभिव्यक्ति र दीर्घकालीन संस्थागत परिणामका प्रश्न उठाएका छन्। यी दृष्टिकोणलाई अलग-अलग दाबी र अभिलेखका आधारमा हेर्न आवश्यक छ।

निष्कर्ष

बालेन्द्र शाहको जीवनयात्रा काठमाडौंमा हुर्किएका कविता र सङ्गीतमा रुचि राख्ने विद्यार्थीबाट इन्जिनियर, र्‍यापर, महानगर प्रमुख हुँदै प्रधानमन्त्रीसम्म पुगेको यात्रा हो। उनको बाल्यकाल, शिक्षा र सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिले सार्वजनिक पहिचान बनाउन भूमिका खेले; निर्वाचन र सार्वजनिक पदले उनलाई प्रशासनिक जिम्मेवारीसँगै विवाद र जवाफदेहिताको दायरामा ल्यायो। प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनको कार्यकालको मूल्यांकन घोषणाभन्दा कार्यान्वयन र पुष्टि हुने नतिजामा आधारित हुनेछ।

स्रोत

प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय: आधिकारिक परिचय
Reuters: पारिवारिक पृष्ठभूमि, शिक्षा र सङ्गीत
Reuters: प्रधानमन्त्रीको शपथ र निर्वाचन
Reuters: जलवायु वित्तसम्बन्धी सम्बोधन