विजयादशमी : असत्यमाथि सत्यको विजय, धार्मिक परम्परा र नेपाली समाजमा दशैंको महत्त्व

काठमाडौं । विजयादशमी नेपाली समाजको प्रमुख धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक पर्व हो। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु हुने नवरात्रको दसौँ दिन मनाइने यो पर्व देवी आराधना, असत्यमाथि सत्यको विजय, टीका–जमरा र मान्यजनको आशीर्वादसँग जोडिएको छ। दशैंले परिवारलाई पुनर्मिलन गराउनुका साथै व्यापार, यातायात, पर्यटन र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा पनि चहलपहल ल्याउँछ।

विजयादशमीको अर्थ र उत्पत्ति

‘विजय’ अर्थात् जित र ‘दशमी’ अर्थात् चन्द्रमासको दसौँ तिथि। विजयादशमीको आरम्भ ठ्याक्कै कुन वर्ष वा घटनाबाट भयो भन्ने निश्चित ऐतिहासिक प्रमाण छैन। यो पर्व प्राचीन दक्षिण एसियाली देवी उपासना, शक्ति परम्परा, कृषि संस्कृति र रामकथासँग जोडिएर विकसित भएको मानिन्छ। धार्मिक कथालाई ऐतिहासिक प्रमाणसँग अलग राखेर बुझ्नु आवश्यक छ।

देवी दुर्गा र महिषासुरको पौराणिक कथा

मार्कण्डेय पुराणअन्तर्गतको देवी माहात्म्य अर्थात् दुर्गा सप्तशतीमा महिषासुरको अत्याचारबाट पीडित देवताहरूका शक्तिको समष्टिबाट देवी दुर्गा प्रकट भएको वर्णन छ। देवताहरूबाट अस्त्रशस्त्र प्राप्त गरी देवीले महिषासुरलाई पराजित गरेको कथालाई न्याय, साहस र संरक्षणको प्रतीक मानिन्छ। नवरात्रमा देवीका नौ स्वरूपको पूजा गरिन्छ। महिषासुरलाई अहंकार र अन्यायको तथा देवीलाई शक्ति र न्यायको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

भगवान् राम र रावणसँगको सम्बन्ध

रामायण परम्परामा रावणले सीताको अपहरण गरेपछि भगवान् रामले सहयोगी सेनासहित लङ्कामा युद्ध गरी रावणलाई पराजित गरेको कथा छ। उत्तर भारतका धेरै स्थानमा विजयादशमीका दिन रावण, कुम्भकर्ण र मेघनादका पुतला दहन गरिन्छ। यसलाई अहंकार र अधर्मको अन्त्यको प्रतीक मानिन्छ। नेपालमा भने पुतला दहनभन्दा दुर्गा पूजा, टीका, जमरा र पारिवारिक आशीर्वाद प्रमुख छन्। रामकथाका विभिन्न संस्करणमा विजयादशमीसँगको सम्बन्धको व्याख्या फरक पाइन्छ।

नेपालमा दशैंको ऐतिहासिक विकास

नेपालमा दशैं मनाउन थालिएको एउटै निश्चित मिति छैन। मल्लकालमा तलेजु भवानीको पूजा, दरबारी अनुष्ठान र शक्तिपूजाको परम्परा विकसित भएको प्रमाण पाइन्छ। नेपाल एकीकरणपछि शाह शासनमा दशैंका राजकीय समारोह थप विस्तार भए। गोरखाबाट काठमाडौंको हनुमानढोका दशैंघरमा फूलपाती ल्याउने परम्परा आजसम्म कायम छ। नेपाल गणतन्त्र बनेपछि पनि दशैंको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व घटेको छैन। तर यसलाई सबै नेपालीले एउटै धार्मिक विधिबाट मनाउने पर्वका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन।

घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म

घटस्थापना: आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा कलश स्थापना गरी जौलगायत अन्नको बीउ छरेर जमरा राखिन्छ। घर वा मन्दिरमा दुर्गा आराधना सुरु हुन्छ।

नवरात्र: शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्रीका रूपमा नवदुर्गाको पूजा गर्ने चलन छ।

फूलपाती: सप्तमीका दिन फूल, पात र पवित्र वनस्पति भित्र्याइन्छ। गोरखाबाट ल्याइने फूलपाती हनुमानढोकामा विधिपूर्वक भित्र्याउने राष्ट्रिय परम्परा पनि छ।

महाअष्टमी: दुर्गा भवानीको विशेष आराधना, व्रत र शक्तिपीठ दर्शन गरिन्छ। केही समुदायमा पशुबलि तथा अन्यमा प्रतीकात्मक पूजा गर्ने चलन छ।

महानवमी: देवी पूजा, आयुध पूजा तथा औजार, सवारीसाधन र उपकरणको पूजा गरिन्छ।

विजयादशमी: मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ।

कोजाग्रत पूर्णिमा: दशैंको उत्सव समापन हुने दिनका रूपमा लिइन्छ। लक्ष्मी आराधना गर्ने र कतिपय परिवारमा यस दिनसम्म टीका लगाउने चलन छ।

टीका र जमराको अर्थ

अक्षता, दही र अबिरबाट तयार गरिने रातो टीकालाई शुभता र विजयको प्रतीक मानिन्छ। तर सबै समुदायमा रातो टीका अनिवार्य छैन; कतिपयमा सेतो टीकाको परम्परा छ। घटस्थापनामा रोपिएको जौ वा अन्य अन्नबाट उम्रिएको जमरालाई उर्वरता, समृद्धि, प्रकृति र नयाँ जीवनको प्रतीक मानिन्छ। कृषिप्रधान समाजमा बीउ र अन्नको महत्त्वसँग यो परम्परा गहिरोसँग जोडिएको छ।

टीका लगाउने विधि र साइत

विजयादशमीका दिन पूजास्थानमा देवीको आराधना गरी प्रसादका रूपमा टीका–जमरा ग्रहण गरिन्छ। कतिपय परम्परामा टीका लगाउने व्यक्ति पूर्व फर्किने र लगाइदिने पश्चिम फर्किने विधि प्रचलित छ। तर कुल, समुदाय र स्थानअनुसार नियम फरक हुन्छन्। नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले वार्षिक उत्तम साइत प्रकाशित गर्छ। धेरै परिवारले उत्तम साइतपछि पनि सुविधाअनुसार टीका लगाउँछन्। २०८३ सालको विजयादशमी कात्तिक ४ गते बुधबार परेको छ। समितिले २०८३ सालकाे विजया दशमीकाृ लागि विहानकाे १०:२६ मा उत्तम साइत रहेकाे उल्लेख गरेकाे छ ।

आशीर्वाद र दक्षिणाको महत्त्व

ज्येष्ठ सदस्यले सानालाई दीर्घायु, स्वास्थ्य, शिक्षा, सुख, सफलता र समृद्धिको कामना गर्दै आशीर्वाद दिने परम्परा छ। संस्कृत मन्त्र वा मातृभाषामा आशीर्वाद दिइन्छ। दक्षिणा स्नेह र सम्मानको प्रतीक हो; ठूलो रकम दिनुपर्ने धार्मिक अनिवार्यता छैन। आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने प्रतिस्पर्धाले पर्वको मूल उद्देश्यलाई कमजोर बनाउन सक्छ।

विविध समुदायमा फरक अभ्यास

नेपालको बहुजातीय र बहुभाषिक संरचनाका कारण दशैंका अभ्यास विविध छन्। काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायको मोहनी नखःमा देवी पूजा, कुलपरम्परा र पारिवारिक भोज महत्त्वपूर्ण छन्। पहाडका कतिपय समुदायमा रातो र केहीमा सेतो टीका प्रचलित छ। सुदूरपश्चिमका विभिन्न स्थानमा स्थानीय देवीदेवता तथा मन्दिरसँग सम्बन्धित परम्परा छन्। थारू, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू तथा अन्य समुदाय र परिवारमा पनि अभ्यास फरक छन्। कुनै समुदायका सबै सदस्यले एउटै विधि अपनाउँछन् भन्न मिल्दैन। सबै नेपालीले दशैं धार्मिक रूपमा मनाउँछन् भन्ने पनि होइन। सांस्कृतिक विविधताको सम्मान नै सामाजिक सहअस्तित्वको आधार हो।

बलिप्रथा र प्रतीकात्मक पूजाको बहस

केही शक्तिपीठ र परिवारमा पशुबलि पुरानो धार्मिक अनुष्ठानको अंश हो। अन्य परिवारले नरिवल, कुभिण्डो, फलफूल वा अन्य सामग्री चढाएर प्रतीकात्मक पूजा गर्छन्। पशुकल्याण, अहिंसा, वातावरण र परम्परागत धार्मिक अधिकारका विषयमा सार्वजनिक बहस हुँदै आएको छ। यसमा फरक विश्वास राख्ने समुदायबीच सम्मानजनक संवाद आवश्यक छ।

दशैं र अर्थतन्त्र

दशैंअघि लत्ताकपडा, खाद्यान्न, मासुजन्य वस्तु, उपहार, विद्युतीय सामग्री र यातायात सेवाको माग बढ्ने गर्छ। खुद्रा व्यापार, होटल, रेस्टुरेन्ट, पर्यटन र स्थानीय कृषि उत्पादनमा मौसमी कारोबार बढ्न सक्छ। विदेशबाट आउने विप्रेषणले पनि घरायसी उपभोग र चाडपर्वको खर्चमा भूमिका खेल्छ। तर दशैंले अर्थतन्त्रमा ठ्याक्कै कति योगदान गर्छ भन्ने दाबी गर्न आधिकारिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

सहरबाट गाउँतर्फ हुने आवागमनले ग्रामीण पसल, स्थानीय यातायात, होटल र कृषिजन्य व्यापारलाई चलायमान बनाउन सक्छ। अर्कोतर्फ मूल्यवृद्धि, यातायातको चाप, ऋण लिएर अत्यधिक खर्च गर्ने प्रवृत्ति र अनावश्यक प्रतिस्पर्धा चुनौती हुन्। यसलाई उपभोगको वृद्धिमात्र नभई ग्रामीण अर्थतन्त्र र साना व्यवसायमा पर्ने चक्रिय प्रभावका रूपमा हेर्नुपर्छ।

प्रवासमा दशैं र परिवारको पुनर्मिलन

रोजगारी, अध्ययन र बसाइँसराइका कारण विदेशमा रहेका नेपालीका लागि दशैं घरपरिवार र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिने अवसर हो। नेपाल फर्कन नसक्नेहरूले प्रवासमै टीका, जमरा, पूजा र सामूहिक भेटघाट आयोजना गर्छन्। भिडियो सम्पर्कमार्फत आशीर्वाद लिने र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने अभ्यास पनि सामान्य बन्दै गएको छ।

चाडपर्वका सामाजिक मर्यादा

दशैंमा ज्येष्ठ सदस्यको सम्मान, बालबालिकाप्रति स्नेह, छिमेकीसँग सहयोग र पारिवारिक सद्भाव महत्त्वपूर्ण छन्। क्षमताभन्दा बढी खर्च, मदिरा सेवन गरेर सवारी चलाउने, जुवातासमा ठूलो रकम गुमाउने, खाद्य स्वच्छतामा लापरबाही गर्ने र सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने व्यवहारबाट बच्नुपर्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार, वृद्धवृद्धा, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई समेट्ने उत्सवले पर्वलाई थप अर्थपूर्ण बनाउँछ।

वर्तमान समाजका लागि विजयादशमीको सन्देश

समयसँगै दशैं मनाउने शैली बदलिएको छ। पिङ, चङ्गा, गाउँघरको भेटघाट र धार्मिक अनुष्ठानसँगै डिजिटल शुभकामना, प्रवासी कार्यक्रम र नयाँ पुस्ताका अभ्यास जोडिएका छन्। तर महिषासुर र रावणसँग सम्बन्धित पौराणिक कथाको मूल सन्देश अन्याय, अहंकार र अधर्मको विरोध नै हो। आधुनिक समाजमा सत्य, न्याय, सहिष्णुता, समानता र पारस्परिक सम्मान स्थापित गर्न सक्नु नै विजयादशमीको सार्थक सन्देश हो।

अन्त्यमा, विजयादशमीमा धार्मिक विश्वास, ऐतिहासिक परम्परा, कृषि संस्कृति, परिवार, सामुदायिक विविधता र आर्थिक गतिविधि एकै ठाउँमा जोडिन्छन्। पर्वको महत्त्व ठूलो खर्च वा प्रदर्शनमा होइन; आशीर्वाद, सम्बन्ध, संयम, सम्मान र सामूहिक खुसीमा छ।